Neidio i'r prif gynnwy

Rheolau pan fyddwch mewn swigen gefnogaeth a phryd rydych yn cael gweld pobl eraill yn eu cartrefi nhw a’ch cartref chi (lefel rhybudd 3).

Rhan o:
Cyhoeddwyd gyntaf:
18 Rhagfyr 2020
Diweddarwyd ddiwethaf:

Cyflwyniad

Dyma’r rheolau cyffredinol ar lefel rhybudd 3:

  • ni chaiff pobl fynd i gartrefi ei gilydd, ac eithrio at ddibenion cyfyngedig iawn
  • caiff hyd at chwech o bobl o hyd at chwe aelwyd (heb gynnwys plant o dan 11 oed o’r aelwydydd hyn) gwrdd yn yr awyr agored, gan gynnwys mewn gerddi preifat a mannau awyr agored preifat

Fodd bynnag, ceir ffurfio aelwyd estynedig gydag un aelwyd arall.

Mae’r canllawiau hyn yn helpu i esbonio’r hyn a olygir gan y term ‘aelwyd’ a’r term ‘aelwyd estynedig’, prif reolau aelwyd estynedig, a chyngor ynglŷn â sut i ffurfio un.

Aelwydydd ac aelwydydd estynedig

Ystyr aelwyd yw grŵp o bobl sy’n byw yn yr un cartref. Gall aelwyd fod yn un person sy’n byw ar ei ben ei hun, yn griw sy’n rhannu fflat, neu’n deulu sy’n byw yn yr un cartref. Yr hyn sy’n bwysig yw mai’r un bobl a’r un cartref ydyw bob amser.

 Caiff pobl ffurfio aelwyd estynedig gydag un aelwyd arall. Mae hyn yn golygu bod holl bobl y ddwy aelwyd yn dod yn aelodau o un aelwyd unigol i bob pwrpas. Bydd hyn yn eich galluogi i dreulio amser gyda phobl yn yr aelwyd honno yn eich cartref chi neu eu cartref nhw

 a chael cyswllt corfforol. Cewch hefyd aros yn nhai eich gilydd ac yn yr un llety gwyliau â’ch gilydd.

Caiff trydedd aelwyd ymuno ag aelwyd estynedig mewn amgylchiadau cyfyngedig. Caiff yr aelwydydd canlynol ymuno â dwy aelwyd arall i ffurfio aelwyd estynedig:

  • aelwyd oedolyn sy’n byw ar ei ben ei hun
  • aelwyd un oedolyn cyfrifol
  • aelwyd person ifanc 16 neu 17 oed sy’n byw ar ei ben ei hun neu gydag eraill o’r un oed heb oedolyn.

Arferid galw hyn yn ‘swigen gefnogaeth’. Caniateid swigod cefnogaeth i helpu pobl a oedd yn byw ar eu pen eu hunain, neu aelwydydd un oedolyn cyfrifol neu a oedd â phlentyn o dan flwydd oed, gan eu galluogi i gyfarfod o dan do ag un aelwyd arall yn ystod clo lefel rhybudd pedwar.

Os oeddech mewn swigen gefnogaeth, cewch gadw’r drefn honno fel aelwyd estynedig. Mae’n bosibl y gallwch ymuno ag un aelwyd arall cyn belled â bod eich aelwyd estynedig yn bodloni’r rheolau isod.

Manteision bod mewn aelwyd estynedig

I bob pwrpas, bydd y bobl y byddwch yn dewis ymuno â nhw yn dod yn rhan o’ch aelwyd chi.

Mae hyn yn golygu y cewch wneud y canlynol:

  • treulio amser o dan do ac yn yr awyr agored gyda nhw
  • cyfarfod mewn grwpiau o fwy na phedwar mewn rhai ardaloedd awyr agored cyhoeddus (nid yw hyn yn cynnwys ardaloedd awyr agored sy’n rhan o safleoedd a reoleiddir fel caffis, tafarndai a bariau)
  • dod i gysylltiad corfforol â nhw – does dim angen cadw pellter cymdeithasol oddi wrth y bobl yn eich aelwyd estynedig
  • aros yng nghartrefi’ch gilydd dros nos neu aros mewn llety hunangynhwysol gyda’ch gilydd
  • rhoi gofal a chymorth iddynt neu dderbyn gofal a chymorth ganddynt, os nad yw hyn yn digwydd eisoes
  • rhoi seibiant i ofalwyr di-dâl o’u cyfrifoldebau gofalu (er enghraifft, gwarchod eu plant iddyn nhw gael seibiant)

Ond rydym yn eich cynghori i fod yn arbennig o ofalus gyda phobl sydd â risg uwch o ddal y coronafeirws ac, yn fwyaf oll gyda phobl sy’n eithriadol o agored i niwed.

Rheolau aelwydydd estynedig

Gan fod aelwydydd yn amrywio o ran eu maint, does dim cyfyngiad ar nifer y bobl sy’n cael bod mewn aelwyd estynedig, ond dim ond dwy aelwyd fydd yn cael ffurfio’r aelwyd estynedig. Os bydd trydedd aelwyd yn ymuno, rhaid i un o’r aelwydydd fodloni’r meini prawf canlynol:

  • aelwyd oedolyn sy’n byw ar ei ben ei hun
  • aelwyd un oedolyn cyfrifol
  • aelwyd person ifanc 16 neu 17 oed sy’n byw ar ei ben ei hun neu gydag eraill o’r un oed heb oedolyn.

Dyma’r rheolau allweddol ar gyfer aelwydydd estynedig:

  • ni chaiff neb fod yn rhan o fwy nag un aelwyd estynedig, ac eithrio pobl sy’n byw mewn dau gartref (er enghraifft, plant y mae eu rhieni wedi gwahanu ac sydd â chytundeb gwarchodaeth ar y cyd)
  • rhaid i holl aelodau un cartref fod yn rhan o’r un aelwyd estynedig 
  • rhaid i bob un o’r oedolion sy’n byw yn y cartref gytuno i ymuno â’r un aelwyd estynedig.

Rydym yn argymell nad yw pobl yn newid eu haelwyd estynedig oni bai bod hynny’n hollol angenrheidiol, er mwyn lleihau’r risg o ledaenu’r coronafeirws rhwng aelwydydd.

Fodd bynnag, rydym yn cydnabod y gall perthynas ac amgylchiadau pobl newid dros amser. Os yw’n angenrheidiol caiff y rhai sy’n gymwys ffurfio aelwyd estynedig newydd gyda’r amodau canlynol:

  • bod aelwydydd estynedig presennol y ddwy aelwyd yn dod i ben
  • nad yw’r naill aelwyd na’r llall yn cymysgu ag unrhyw aelwyd arall (gan gynnwys eich aelwyd estynedig newydd) am 10 diwrnod cyn ffurfio’r aelwyd estynedig newydd.

Os bydd rhywun yn eich aelwyd estynedig flaenorol yn datblygu symptomau neu’n cael prawf positif am y coronafeirws hyd at 48 awr ar ôl i aelodau o’r aelwyd estynedig gwrdd ddiwethaf, os bydd swyddog olrhain cysylltiadau yn dweud wrthynt am wneud, rhaid i aelodau’r aelwyd estynedig hunanynysu. Ni ddylech ffurfio aelwyd estynedig newydd hyd nes y byddwch wedi cwblhau’ch cyfnod hunanynysu.

Ardaloedd lleol ac aelwydydd estynedig

Nid oes unrhyw reolau sy'n dweud bod rhaid i'ch aelwyd estynedig fod gyda rhywun yn eich ardal leol, nac o fewn unrhyw bellter penodol i'ch cartref. Nid oes unrhyw reolau chwaith sy’n rhwystro creu aelwydydd estynedig ag aelwydydd y tu allan i Gymru, ac rydym yn cydnabod mai dyma, o bosibl, y dewis cywir ar gyfer pobl sy’n byw yn agos at y ffin, yn enwedig.

Fodd bynnag, o gofio mai amcan cyffredinol y cyfyngiadau yw lleihau'r cysylltiad rhwng pobl gymaint â phosibl, rydym yn argymell bod aelwydydd estynedig yn cael eu creu’n lleol lle bo modd.

Tai amlfeddiannaeth (HMO)

Mae tai amlfeddiannaeth (HMO) yn cynnwys gwahanol aelwydydd o fewn adeilad a rennir. Os ydych yn byw o fewn adeilad a rennir, cewch fod mewn aelwyd estynedig gydag un aelwyd arall o’r tu allan i’r cartref a rennir.

Os ydych chi’n rhannu cyfleusterau fel ystafell ymolchi neu gegin â phobl eraill, does dim angen ffurfio aelwyd estynedig â’r bobl hynny er mwyn cael bod yn yr un stafell â nhw. Ond ni ddylai mwy na 4 o bobl fod gyda’i gilydd ar y tro, hynny heb gynnwys unrhyw blant o dan 11 oed.

Myfyrwyr prifysgol

Ystyrir bod gan fyfyrwyr sy’n treulio amser yn y brifysgol ac yn ôl gartref yn rheolaidd ddwy aelwyd at ddiben cyfyngiadau’r coronafeirws. Fodd bynnag, cynghorir myfyrwyr i gyfyngu ar eu symudiadau rhwng eu haelwyd amser tymor a’u haelwyd diwedd tymor i’r adegau hynny pan fydd yn angenrheidiol yn unig, er enghraifft at ddiben gwaith neu oherwydd pryderon lles.

Caiff yr aelwyd amser tymor gytuno i greu aelwyd estynedig ag aelwyd arall. Gall fod yn ymarferol anoddach creu aelwyd estynedig mewn rhai mathau o aelwydydd myfyrwyr gan fod pob un o’r myfyrwyr yn rhan o un aelwyd, ac felly bod yn rhaid i’r aelwyd gyfan gytuno ar hyn.

Mae’n bwysig bod myfyrwyr yn deall i ba fath o aelwyd y maent yn perthyn, gan y bydd hyn yn effeithio ar bwy y cânt eu gweld a ble. Gweler ein canllawiau i fyfyrwyr i gael gwybod mwy.

Os ydych yn fyfyriwr sy’n rhannu cyfleusterau coginio, bwyta, ystafell ymolchi neu doiled â phobl eraill, cofiwch nad oes angen ichi fod yn rhan o aelwyd estynedig gyda’r bobl hynny er mwyn treulio amser gyda nhw. Fodd bynnag, dim ond fesul grŵp o hyd at bedwar o bobl ar y tro (heb gynnwys plant o dan 11 oed) y cewch wneud hyn).

Plant a chyfrifoldebau rhieni

Lle y mae cyfrifoldeb rhieni yn cael ei rannu, gellir cadw at y trefniadau presennol a gall y plentyn symud rhwng y ddau riant, ac felly rhwng aelwydydd ac aelwydydd estynedig y ddau riant. Dylech ystyried bod y plentyn yn rhan o aelwyd neu aelwyd estynedig y rhiant y mae’r plentyn yn ei gwmni ar unrhyw adeg benodol. Mewn geiriau eraill, os yw’r naill riant neu’r ddau riant yn ffurfio aelwyd estynedig ag aelwyd nad yw’n cynnwys y rhiant arall, dylai’r plentyn barhau i symud yn rhydd rhwng y ddau riant, a bod yn rhan o’r ddwy aelwyd estynedig (hy nid oes rhaid i’r plentyn gadw pellter cymdeithasol o fewn yr aelwyd estynedig, pa bynnag riant y mae’r plentyn gydag ef).

Ar gyfer plant nad ydynt yn byw yn yr un cartref â’u rhieni ac sydd â threfniadau yn barod i ymweld a chael cysylltiad yn ddiogel, caiff y trefniadau hyn barhau. Gallai hyn gynnwys plant mewn gofal maeth, cartrefi plant a lleoliadau mabwysiadu.

Hunanynysu

Mae’r rheolau uchod yn ofynion cyfreithiol, a thrwy ymuno ag aelwyd estynedig nad yw’n cydymffurfio â’r rheolau hyn, neu drwy ymddwyn fel pe baech yn rhan o aelwyd estynedig er nad ydych yn rhan o un, byddwch yn cyflawni trosedd. 

Yn ogystal, ac er nad yw hyn yn rhan o’r gyfraith, rydym yn gofyn, os bydd un aelod o aelwyd estynedig yn datblygu symptomau’r coronafeirws, i’r aelwyd estynedig gyfan hunanynysu, ac nid dim ond y rheini sy’n byw gyda’i gilydd. Bydd hyn yn ofyn cyfreithiol os bydd Profi, Olrhain, Diogelu GIG Cymru yn cysylltu â chi ac yn dweud wrthych am hunanynysu. Mae canllawiau ar gael ynglŷn â hunanynysu a sut i wneud cais am brawf coronafeirws.

Mae hefyd yn ddefnyddiol i bobl gadw cofnod o bwy sydd yn eu haelwyd estynedig a’u manylion cyswllt fel y gall swyddogion olrhain cysylltiadau gysylltu â nhw yn gyflym os bydd angen gwneud hynny.

Dewis pwy i fynd i aelwyd estynedig gyda chi

Mae dewis pwy i greu aelwyd estynedig â nhw yn benderfyniad pwysig, a gall fod yn benderfyniad anodd i lawer o bobl.

Er enghraifft, efallai y bydd rhaid i rieni y mae eu plant yn oedolion, ac yn byw mewn cartref arall, orfod dewis aelwyd pa blentyn y maen nhw am ymuno â hi.

Mewn rhai achosion, efallai y gwelwch bod aelwyd yr ydych eisiau ymuno â hi eisoes wedi cytuno i greu aelwyd estynedig gydag aelwyd arall.

Does dim ffordd gywir nac anghywir o benderfynu gyda phwy y dylech greu aelwyd estynedig. Ond mewn gwledydd eraill sydd wedi defnyddio’r dull hwn, mae astudiaethau wedi dangos ei bod yn ddefnyddiol i bobl ofyn iddyn nhw eu hunain pwy sydd angen y cymorth fwyaf, yn hytrach na phenderfynu cwmni pwy y maent yn gweld ei eisiau fwyaf.

Mae gan bawb hawl i fod yn rhan o aelwyd estynedig, gan gynnwys pobl sydd wedi bod yn gwarchod eu hunain oherwydd eu bod mewn perygl o ddioddef salwch difrifol os ydynt yn cael eu heintio â’r coronafeirws.

Ar y llaw arall, nid yw’r risg o ddal y coronafeirws wedi diflannu, ac mae’r risg yn anochel yn cynyddu rywfaint pan fydd pobl yn ymuno ag aelwyd estynedig. Yn arbennig, os byddwch yn creu aelwyd estynedig â rhywun sy’n dod i gysylltiad agos gydag eraill yn eu gwaith, neu gyda phlant sy’n mynd i ysgol neu feithrinfa, bydd hyn yn codi lefel y risg i’r aelwyd estynedig.

Rhaid i ysgolion, meithrinfeydd a chyflogwyr gymryd pob cam rhesymol i leihau’r risg o drosglwyddo’r haint. Ond yn y pen draw, penderfyniad y bobl sy’n rhan o’r aelwyd estynedig yw hyn.

Rhesymau eraill dros fynd i gartrefi preifat

Dim ond o dan amgylchiadau prin iawn y caiff pobl heblaw aelodau’ch aelwyd estynedig ddod i'ch cartref, neu y cewch chi fynd i gartref rhywun arall. Y prif reswm yw gofal neu gymorth tosturiol, a chaiff y ddau reswm hyn eu trafod isod. Yn ogystal, caiff rhywun ddod i wneud gwaith yn eich tŷ (megis gwaith atgyweirio neu lanhau).

Cyfarfod mewn gerddi a lleoedd preifat yn yr awyr agored

Caiff hyd at chwech o bobl o hyd at chwe aelwyd (heb gynnwys gofalwyr na phlant o dan 11 oed o unrhyw un o’r aelwydydd hyn) gwrdd yn yr awyr agored, gan gynnwys mewn gerddi preifat a mannau awyr agored preifat. Os gwneir hynny, caiff ymwelwyr fynd trwy’r tŷ i gyrraedd yr ardd neu’r man awyr agored ond ni chânt aros yn y tŷ. Dylech osgoi defnyddio cyfarpar y gegin, cyllyll a ffyrc neu unrhyw beth arall mewn cartref arall. Os caiff eitemau eu pasio o un aelwyd i’r llall, dylech sicrhau bod yr eitemau yn cael eu golchi’n drwyadl a’ch bod yn golchi neu’n diheintio eich dwylo. Os oes modd, dylech hefyd geisio osgoi cyffwrdd â phethau yn y cartref fel switsys golau a handlenni drysau.

Mae hefyd gosb ychwanegol am gymryd rhan mewn partïon tŷ a chosb uwch am drefnu partïon o’r fath.

Pobl sy'n gweithio yn eich cartref

Mae llawer o amgylchiadau lle y gallai fod angen i bobl fynd i'ch cartref neu’ch gardd i wneud gwaith yno. Fel ym mhob rhan arall o fywyd, nid yw’r ffaith fod rhywbeth wedi’i ganiatáu bob amser yn golygu mai dyma'r peth iawn i'w wneud. Rydym yn gofyn i chi feddwl am beth yw'r peth mwyaf synhwyrol i chi ei wneud i amddiffyn eich teulu, eich ffrindiau a'ch cymuned, yn hytrach na meddwl yn bennaf am yr hyn y mae hawl gennych ei wneud. Dim ond wrth i bawb geisio eu gorau i ddilyn yr agwedd gyffredinol hon y byddwn yn gallu parhau i godi’r cyfyngiadau.

Pan fydd gwaith yn digwydd mewn cartrefi preifat, mae'n bwysig bod hyn yn cael ei reoli mewn ffordd ddiogel, a bod y gweithiwr ac aelodau'r aelwyd yn iach ac nad oes ganddynt unrhyw symptomau o’r coronafeirws. Fel busnesau eraill y gallwch eu defnyddio y tu allan i'ch cartref, rhaid i bobl sy'n gweithio yn eich cartref gymryd pob mesur rhesymol  i atal y coronafeirws rhag lledaenu ac ystyried y canllawiau ar weithio yng nghartrefi pobl eraill

Rydym yn argymell na ddylid gwneud unrhyw waith yn eich cartref os ydych yn ynysu, oni bai ei fod i drwsio nam sy'n peri risg uniongyrchol i ddiogelwch pobl – er enghraifft, plymio mewn argyfwng, neu wneud addasiad i ganiatáu i'r aelwyd honno aros yn eu heiddo. Os na ellir osgoi presenoldeb (oherwydd sefyllfa frys neu argyfwng), dylid cymryd rhagofalon ychwanegol i gadw gweithwyr a deiliaid tai ar wahân yn llwyr i'w gilydd.  Yn yr achosion hyn, gall Iechyd Cyhoeddus Cymru roi cyngor i weithwyr ac aelodau aelwydydd. Ond ni ddylai gweithiwr sydd â symptomau’r coronafeirws wneud unrhyw waith o gwbl, ni waeth pa mor ysgafn yw’r symptomau.

Gofalu am eraill

Y prif eithriad arall i'r rheol gyffredinol yw y gallwch fynd i gartrefi pobl, neu adael i bobl ddod i’ch cartref chi, i ddarparu neu dderbyn gofal. Mae hyn yn golygu darparu cymorth i rywun sydd ei angen, fel person hŷn, plentyn neu oedolyn agored i niwed. Mae hyn yn cynnwys pob math o ofal, sy’n cael ei ddarparu gan unrhyw berson, i rywun sy’n agored i niwed.

Mae p'un a yw rhywun yn “agored i niwed” yn dilyn synnwyr cyffredin y gair ac yn cynnwys pobl hŷn, plant a phobl sy'n sâl. Mae hefyd yn rhesymol i fynd â bwyd a chyflenwadau eraill i berson agored i niwed.

Nid yw gofalwyr – boed yn weithwyr gofal neu'n ofalwyr di-dâl – yn rhan o'ch swigen gefnogaeth. Fodd bynnag, gallant barhau i roi pa gymorth bynnag sydd ei angen arnoch, a mynd i unrhyw le gyda chi os oes angen eu cefnogaeth arnoch.

Ond, er y caniateir ichi ofalu am berson agored i niwed, os credir bod rhywun mewn mwy o berygl yn sgil effeithiau’r coronafeirws, neu os ydynt yn eithriadol o agored i niwed, dylech ystyried hyn cyn mynd i’w gweld. Mae’n hanfodol bod y risg o ledaenu’r coronafeirws mor fach â phosibl mewn sefyllfaoedd o’r fath.

Sail dosturiol

Hyd yn oed os nad ydych yn ofalwyr, os oes rhesymau tosturiol dros ymweld â rhywun, efallai y bydd gennych esgus rhesymol dros ymweld â rhywun y tu allan i’ch aelwyd estynedig, a hynny yn eu cartref.

Efallai y bydd gennych resymau tosturiol dros ymweld â rhywun os yw’r person hwnnw yn dioddef salwch corfforol neu feddyliol yn teimlo’n ynysig, wedi cael profedigaeth neu os ydych chi’n bryderus am eu lles yn gyffredinol.

Wrth ystyried a oes angen ymweld â rhywun y tu allan i’r aelwyd estynedig, yn enwedig o dan do, cofiwch fod cyfrifoldeb ar bob un ohonom i gydnabod y risgiau y mae’r feirws yn eu peri i ni ein hunain, ein teuluoedd a’n ffrindiau, a’n cymunedau ehangach.

Bydd angen i bobl benderfynu beth sy'n rhesymol eu hunain, yn unol â'r egwyddor gyffredinol honno. Cofiwch mai diben y cyfyngiadau sy’n parhau yw atal y feirws rhag lledaenu, gan gynnwys i’n hanwyliaid.

Rhesymau eraill dros weld pobl mewn cartrefi preifat

Yn olaf, efallai y bydd rhai amgylchiadau eraill lle gallwch fynd i gartref pobl neu adael i bobl ddod i'ch cartref chi. Er enghraifft, gallwch wneud hynny:

  • i gael neu ddarparu cymorth brys neu feddygol
  • i fodloni rhwymedigaeth gyfreithiol
  • i osgoi salwch, anaf neu i ddianc rhag risg o niwed