Neidio i'r prif gynnwy

Gwybodaeth i’r bobl sydd mewn perygl mawr iawn o fynd yn ddifrifol wael gyda’r coronfafeirws.

Cyhoeddwyd gyntaf:
16 Awst 2020
Diweddarwyd ddiwethaf:

Beth oedd y cynllun gwarchod?

Pan ddechreuodd pandemig y coronafeirws, cynghorodd Prif Swyddog Meddygol Cymru bobl y nodwyd eu bod yn agored iawn i niwed, o safbwynt meddygol, i aros gartref, i ‘warchod’ eu hunain a chadw eu hunain yn ddiogel.

Roedd tystiolaeth yn awgrymu bod pobl â rhai cyflyrau iechyd sylfaenol yn fwy agored i effeithiau mwyaf difrifol y coronafeirws. Mae rhestr o’r cyflyrau ar gael yn y canllawiau diogelu.

Cafodd pobl y nodwyd eu bod yn 'agored iawn i niwed' lythyrau gan Brif Swyddog Meddygol Cymru, neu eu meddyg teulu, yn eu cynghori i warchod eu hunain fel y gellid eu hamddiffyn rhag y coronafeirws.

Ble allaf i gael copi o’r llythyr diweddaraf?

Os ydych ar y Rhestr Gwarchod Cleifion, dylech fod wedi derbyn copi o'r llythyr yn y post. Gallwch weld a lawrlwytho'r llythyr gwarchod hwn yma. Mae'r llythyr yn cynnwys y cyngor ar y ffordd orau o ddiogelu eich hun rhag y coronafeirws.

Darllenwch y fersiwn hawdd ei ddarllen o'r llythyr

Oes angen imi warchod fy hun o hyd?

Daeth y cynllun gwarchod i ben yng Nghymru ar 16 Awst, ond mae'r Rhestr Gwarchod Cleifion yn cael ei chynnal rhag ofn y bydd angen inni ysgrifennu atoch gydag unrhyw newidiadau i'r cyngor. Fodd bynnag, rydym yn sylweddoli y bydd rhai pobl yn fwy cyfforddus yn aros gartref.

Rwyf am gofrestru ar gyfer rhybuddion testun, sut mae gwneud hyn?

Dim ond i'r rhai ar y Rhestr Gwarchod Cleifion y mae'r gwasanaeth hwn ar gael. Darparwyd y cyfarwyddiadau a'r Cyfeirnod Unigryw yn llythyr mis Hydref gan y Prif Swyddog Meddygol.

Os ydych wedi dilyn y broses gofrestru, rhowch 10 diwrnod i ni gydnabod eich cais. Os na chlywch gennym erbyn yr 11eg diwrnod efallai y bydd problem gyda'r manylion yr ydych wedi'u cyflwyno. Gwnewch yn siŵr eich bod yn defnyddio cyfeiriad e-bost a/neu rif ffôn dilys a bod yr Enw, y cod post a'r Rhif Cyfeirnod Unigryw yn cyfateb i'r manylion ar eich llythyr.

Gyda chynnydd yn nifer yr achosion o'r feirws pam nad yw’r cynllun gwarchod wedi'i ailgyflwyno?

Roedd y sefyllfa'n wahanol iawn pan ddechreuodd y pandemig. Nid oedd unrhyw fesurau mewn unrhyw sector o gymdeithas i leihau lledaeniad y feirws ac nid oedd unrhyw reolau na rheoliadau ar waith. Erbyn hyn mae gennym fesurau cyson ar waith, yn ein cymunedau a'n gweithleoedd. Gwyddom fwy hefyd am sut i gadw ein hunain yn ddiogel. Gallai gofyn i bobl warchod eu hunain gartref eto achosi mwy o niwed i iechyd meddwl a chorfforol pobl.

Pa gyngor ddylwn i ei ddilyn?

Gallwch ddilyn yr un rheolau â gweddill poblogaeth Cymru.

Er mwyn lleihau eich risg, dylech wneud y canlynol:

  • Lleihau’ch cysylltiadau. Ar hyn o bryd mae'r rhan fwyaf o achosion yn cael eu trosglwyddo o fewn teuluoedd a ffrindiau agos.
  • Cadw 2 fetr neu 3 cham oddi wrth bobl eraill sydd ddim yn byw gyda chi, o dan do ac yn yr awyr agored (lle bo hawl i wneud hynny)
  • Golchwch eich dwylo'n rheolaidd gyda dŵr a sebon am 20 eiliad bob tro, neu defnyddiwch hylif glanhau dwylo os nad oes cyfleusterau golchi dwylo ar gael.
  • Glanhau arwynebau'n rheolaidd ac osgoi cyffwrdd ag arwynebau y mae pobl eraill wedi'u cyffwrdd.
  • Cynllunio ymlaen llaw cyn mynd allan. Ystyriwch pa adeg o'r dydd rydych chi'n mynd allan a ble rydych chi'n ymweld e.e. osgoi archfarchnadoedd yn ystod oriau brig.
  • Siopa ar-lein - gallwch gael slotiau cyflenwi â blaenoriaeth gan yr archfarchnadoedd.
  • Gweithio gartref, pan allwch chi. Mewn amgylchedd gwaith, adolygwch unrhyw asesiad risg gyda'ch cyflogwr i sicrhau bod holl fesurau diogelwch COVID yn cael eu dilyn. Trafodwch yr amseroedd dechrau a gorffen i’ch helpu i osgoi defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus ar adegau prysur.
  • Os oes angen i chi deithio am bellteroedd byr, byddem yn eich annog i gerdded neu feicio, gan fod hyn nid yn unig yn ymarfer da ond mae hefyd yn golygu eich bod yn yr awyr agored, sy'n risg is ar y cyfan.
  • Ar gyfer teithiau hirach, neu os na allwch gerdded neu feicio, ystyriwch beth y gallwch ei wneud i leihau nifer y bobl y byddwch yn dod i gysylltiad agos â nhw, e.e. osgoi rhannu car gyda pherson arall y tu allan i'ch cartref.

A ddylwn wisgo gorchudd wyneb i ddiogelu fy hun ac eraill ymhellach?

Mae gorchuddion wyneb yn orfodol mewn rhai lleoliadau. Ceir arweiniad ar orchuddion wyneb yma.

Gall rhai pobl gael eu heithrio rhag gwisgo gorchudd wyneb. Gallwch ddod o hyd i ragor o wybodaeth yma.

Rwy'n teimlo'n bryderus. Ble gallaf i gael cymorth?

Mae cymorth ychwanegol ar gael ar gyfer eich lles meddyliol ledled Cymru, ar-lein a thros y ffôn. Mae'r adnoddau hyn yn ddiogel, yn rhad ac am ddim, ac nid oes angen atgyfeiriad arnoch.

Cwrs ar-lein yw SilverCloud sy’n cynnig cymorth ar gyfer gorbryder, iselder a llawer mwy, y cwbl yn seiliedig ar Therapi Gwybyddol Ymddygiadol. Gallwch gofrestru ar nhswales.silvercloudhealth.com/signup/.

Mae Llinell Wrando Iechyd Meddwl CALL yn darparu llinell wrando a chymorth emosiynol ar gyfer iechyd meddwl sydd ar agor 24 awr y dydd, bob dydd. Gall hefyd eich cyfeirio at gymorth lleol a gwybodaeth amrywiol ar-lein. Ffoniwch 0800132737, tecstiwch "help" i 81066 neu ewch i callhelpline.org.uk/.

Mae’r gwasanaeth hwn yn darparu hunangymorth dan arweiniad ar gyfer gorbryder, iselder, hunan-barch a mwy. I roi cychwyn arni, siaradwch â’ch meddyg teulu, unrhyw weithiwr iechyd proffesiynol arall neu cofrestrwch yn uniongyrchol yma: Mind.org.uk

Cwrs pedair sesiwn yw ACTivate Your Life sy'n ceisio addysgu pobl am straen a dioddefaint a achosir gan faterion emosiynol, fel pryder, neu boen cronig. I roi cychwyn arni, ewch i phw.nhs.wales/activateyourlife.

Mae’r Pecyn Cymorth Iechyd Meddwl Pobl Ifanc yn cysylltu pobl ifanc, rhwng 11 a 25 mlwydd oed, â gwefannau, apiau, llinellau cymorth a mwy i feithrin cadernid. Gallwch weld y pecyn cymorth yn bit.ly/ypmhten.

Os ydych yn dal i gael trafferth ar ôl sawl wythnos a'i fod yn effeithio ar eich bywyd bob dydd, cysylltwch â Galw Iechyd Cymru neu ffoniwch 111.

Ble allaf ddod o hyd i wybodaeth am fy nghyflwr iechyd, rheoli fy nghyflwr neu wybodaeth gysylltiedig â COVID-19 sy'n benodol i'm cyflwr?

Mae llawer o linellau cymorth a gwasanaethau gwybodaeth sy'n darparu canllawiau a gwybodaeth wedi'u teilwra i bobl â chyflyrau iechyd penodol. Mae rhestr o sefydliadau sy'n darparu gwasanaethau o'r fath ar gael ar wefan Iechyd Cyhoeddus Cymru  – cliciwch ar y 'Cyfeiriadur Elusennau a Sefydliadau Cymorth i'r rhai â chyflyrau neu ofynion iechyd penodol.’

Rwy'n pryderu am ddychwelyd i'r gwaith. Pa fesurau diogelu sydd ar waith?

Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi Canllawiau Statudol ar gymryd pob mesur rhesymol i leihau’r risg o ddod i gysylltiad â’r coronafeirws mewn gweithleoedd a safleoedd sydd ar agor i'r cyhoedd.  Mae’r Canllawiau Diogelu Cymru – yn y Gwaith yn ymhelaethu ar y gofynion hyn i helpu cyflogwyr, gweithwyr a phobl hunangyflogedig i weithio'n ddiogel. 

Mae pob busnes yn unigryw a bydd angen iddynt benderfynu pa gamau y mae angen iddynt eu cymryd i weithredu’n ddiogel, gan ddibynnu ar natur y busnes, gan gynnwys ei faint a pha fath o fusnes ydyw, a sut y caiff ei drefnu, ei weithredu, ei reoli a'i reoleiddio. Rhaid i bob busnes roi sylw priodol i’r Rheoliadau Coronafeirws a'r Canllawiau Statudol. Rhaid iddynt hefyd gymryd pob cam rhesymol i ddiogelu pobl gan fod y ddyletswydd i gadw 2 fetr o bellter corfforol yn rhan o gyfraith Cymru.

Rydym hefyd wedi annog cyflogwyr i fod mor hyblyg â phosibl o ran amgylchiadau personol unigolion yn ystod y pandemig.

Mae adnodd asesu risg yn y gweithle wedi’i lunio i helpu pobl sy'n gweithio i weld a ydynt yn wynebu risg uwch o ddatblygu symptomau mwy difrifol os byddant yn dod i gysylltiad â’r coronafeirws (COVID-19. Mae'n helpu pobl i ystyried eu ffactorau risg personol ar gyfer y coronafeirws ac yn awgrymu sut i gadw'n ddiogel. Caiff y rhai a oedd gynt yn gwarchod eu hun sgôr awtomatig o 7 a'u rhoi yn y grŵp Risg Uchel Iawn gan yr adnodd, sy'n cydnabod ystod a chymhlethdod y cyflyrau yn y categori hwn. Mae'r dull hwn yn cydnabod y bydd angen trafodaeth bellach arnoch gyda'ch rheolwr llinell i ystyried eich risg bersonol a'ch lleoliad yn y gweithle. Efallai y bydd angen i hyn hefyd gynnwys Iechyd Galwedigaethol er mwyn penderfynu a yw'n ddiogel ichi ddychwelyd i'r gwaith.

Beth yw fy opsiynau os ydw i'n teimlo fy mod yn cael fy nhrin yn annheg gan fy nghyflogwr/gweithle?

Os bydd cyflogeion yn cael anawsterau yn y gwaith, rydym yn eu cynghori i gysylltu â'u hundeb, os ydynt yn aelod o undeb, neu i gysylltu ag ACAS (y Gwasanaeth Cynghori, Cymodi a Chyflafareddu), sy'n cynnig cyngor am ddim i gyflogwyr a chyflogeion fel ei gilydd, i ddatrys anghydfodau. Mae dolen i’w cyngor penodol ar y Coronafeirws ar gael yma - a rhif eu llinell gymorth am ddim yw 0300 123 1100.

Mae Cyngres Undebau Llafur Cymru (TUC) Cymru hefyd wedi lansio llinell gymorth Chwythu'r Chwiban Ar-lein ar gyfer unrhyw weithiwr sydd am fynegi pryderon iechyd a diogelwch.  Nid oes rhaid bod yn aelod o undeb i ddefnyddio'r gwasanaeth hwn.  Mae gwybodaeth am y llinell gymorth yn Covid-19: Eich pryderon iechyd a diogelwch yn y gwaith.

Mae angen imi ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus i deithio i'r gwaith. Sut y gallaf wneud hynny’n ddiogel?

Pan fo'n bosibl, dylech weithio gartref. Os nad yw hynny’n bosibl, dylech siarad â'ch cyflogwr am drefniadau gweithio i leihau’ch risg. Trafodwch eich oriau gwaith â'ch cyflogwr a cheisio defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus ar adegau tawelach. Cofiwch wisgo gorchudd wyneb, osgoi cyffwrdd arwynebau a defnyddio hylif diheintio dwylo/golchi’ch dwylo pan fyddwch yn cyrraedd pen eich taith.

Mae fy meddyg teulu yn cynghori na ddylwn ddychwelyd i'r gwaith oherwydd fy nghyflwr meddygol. A fyddaf yn gallu cael Tâl Salwch Statudol?

Os yw’ch meddyg wedi cynghori na ddylech ddychwelyd i'r gwaith oherwydd eich cyflwr iechyd, bydd angen i’ch meddyg roi nodyn ffitrwydd ichi er mwyn hawlio Tâl Salwch Statudol.

A oes angen i blant â chyflyrau iechyd penodol warchod eu hunain?

Mae tystiolaeth a phrofiad newydd o COVID-19 yn dangos nad oes angen i'r holl blant a phobl ifanc hynny a gafodd eu cynghori o’r blaen i warchod eu hunain hynny. Mae hyn yn golygu bod angen inni adolygu'r Rhestr Gwarchod Cleifion er mwyn sicrhau ein bod yn dileu enwau unrhyw blant nad oes angen iddynt warchod eu hunain rhag ofn y bydd angen inni ailgyflwyno’r cyngor gwarchod eto yn y dyfodol. Mae'n bwysig iawn nad ydym yn gofyn i bobl warchod eu hunain yn ddiangen. Cafodd canllawiau a luniwyd gan y Coleg Brenhinol Pediatreg ac Iechyd Plant eu hystyried a'u cymeradwyo gan Brif Swyddogion Meddygol 4 cenedl y DU gyda'i gilydd. 

Bydd pediatregwyr a meddygon teulu’n adolygu cofnodion plant sydd wedi bod yn gwarchod eu hunain i asesu a oes angen iddynt aros ar y Rhestr Gwarchod Cleifion. Bydd plant yn aros ar y Rhestr Gwarchod Cleifion hyd nes y cânt eu hysbysu fel arall.

Mae fy meddyg teulu wedi rhoi gwybod imi y bydd fy mhlentyn/dibynnydd yn aros ar y Rhestr Gwarchod Cleifion. A allant fynychu'r ysgol/eu lleoliad gofal plant?

Mae eich plentyn yn aros ar y Rhestr Gwarchod Cleifion fel y bydd modd inni gysylltu â chi os bydd cynnydd yn y coronafeirws yn ein cymunedau a bod angen inni ailgyflwyno’r cyngor gwarchod. Am y tro, does dim angen gwarchod ac felly caiff pob plentyn, gan gynnwys y rhai sy'n aros ar y Rhestr Gwarchod Cleifion, ddychwelyd i'r ysgol/lleoliad gofal plant.

Efallai y bydd rhai plant a rhieni yn poeni am ddychwelyd. Rydym yn argymell bod rhieni yn trafod eu pryderon â’u hawdurdod lleol a'r ysgol/lleoliad gofal plant, a all roi sicrwydd iddynt o'r mesurau y maent yn eu rhoi ar waith i leihau'r risg.

Rwyf ar Rhestr Gwarchod Cleifion, a gaiff fy mhlentyn ddychwelyd i'r ysgol?

Caiff. Gan ichi gael eich cynghori nad oes angen i chi warchod eich hun mwyach, mae'n wir hefyd y caiff eraill yn yr aelwyd ddychwelyd i'r gwaith a'r ysgol.

Dydw i ddim yn teimlo'n gyfforddus am fynd i'r archfarchnad. Pa opsiynau sydd ar gael i mi?

Os na allwch fynd i siopa eich hun neu gael cymorth gan ffrindiau, perthnasau, cymdogion neu wirfoddolwyr, bydd slotiau danfon â blaenoriaeth gydag archfarchnadoedd yn parhau i fod ar gael ichi ar-lein.

Mae llawer o archfarchnadoedd hefyd yn cynnig bocsys bwyd y gallwch eu harchebu i gael eu danfon at eich drws. Mae'r rhan fwyaf hefyd wedi cyflwyno gwahanol ddulliau e-dalu i gael gwared â’r angen i gael gafael ar arian parod os bydd pobl eraill yn siopa ar eich rhan.  Darllenwch fwy am opsiynau eraill.

Oes modd imi gael meddyginiaeth wedi’i danfon?

Os nad ydych yn teimlo’n barod i gasglu’ch presgripsiwn eich hun, neu os nad ydych yn gallu ei gasglu:

  • Gofynnwch i rywun nôl eich presgripsiwn o’ch fferyllfa leol (dyma’r opsiwn gorau).
  • Os na all neb eich helpu, ffoniwch eich fferyllfa; rhowch wybod iddynt eich bod mewn grŵp risg uchel a gofyn iddynt sut y gallant helpu gyda'ch presgripsiwn. Rydym yn gofyn i fferyllfeydd cymunedol sicrhau eu bod yn blaenoriaethu slotiau danfon meddyginiaeth i'r rhai sydd â'r angen mwyaf.

Efallai y bydd hefyd angen ichi drefnu bod unrhyw feddyginiaeth arbennig yr ydych yn ei chael ar bresgripsiwn gan eich tîm gofal yn yr ysbyty yn cael ei chasglu neu ei danfon ichi.

Sut mae dod o hyd i wirfoddolwr i'm helpu?

Os oes angen cymorth arnoch gan wirfoddolwr neu fudiadau gwirfoddol bydd eich Cyngor Gwirfoddol Sirol lleol yn gallu eich rhoi mewn cysylltiad â sefydliadau a allai helpu.

Beth ddylwn i ei wneud os oes angen i mi weld fy meddyg teulu/ymgynghorydd ysbyty?

Mae'n bwysig iawn eich bod yn parhau i fynychu apwyntiadau ac yn ceisio cymorth ar gyfer materion meddygol brys.

Mae apwyntiadau meddygon teulu yn parhau i fod ar gael, er y gellir eu darparu dros y ffôn, e-bost neu ar-lein i ddechrau. Os bydd rhaid ichi gael eich gweld wyneb yn wyneb, bydd eich practis meddyg teulu yn cysylltu â chi i roi gwybod beth y dylech ei wneud.

Mae hefyd yn bwysig dros ben eich bod yn cael eich brechlyn ffliw yr hydref hwn. Dylai eich cysylltiadau cartref hefyd gael brechlyn ffliw gan y bydd hynny'n helpu i roi amddiffyniad ychwanegol i chi. Mae meddygfeydd meddygon teulu a fferyllfeydd cymunedol wedi sicrhau ei bod yn ddiogel i chi a'ch cysylltiadau cartref gael eu brechu.