Neidio i'r prif gynnwy

Mynd i'r afael â chamwybodaeth sy'n tanseilio'r frwydr yn erbyn COVID-19 a'n hymrwymiad i Ddiogelu Cymru.

Cyhoeddwyd gyntaf:
18 Rhagfyr 2020
Diweddarwyd ddiwethaf:

Cyflwyniad

Mae llawer o drafod a damcaniaethu am y coronafeirws. Mae'n bwysig ein bod i gyd yn gwybod sut i ddelio â gwybodaeth anghywir sy'n tanseilio ein brwydr yn erbyn y feirws a'n hymrwymiad i Gadw Cymru'n Ddiogel, diogelu'r GIG ac, yn y pen draw, achub bywydau.

Yn ôl Sefydliad Iechyd y Byd (WHO)

Mae camwybodaeth yn wybodaeth ffug, a ddechreuir yn aml gan rywun sydd wir eisiau deall pwnc ac sy'n poeni am gadw pobl eraill yn ddiogel ac yn iach. Yna fe'i rhennir gan eraill sy'n teimlo'r un fath. Mae pawb yn credu eu bod yn rhannu gwybodaeth dda – ond yn anffodus, dydyn nhw ddim. Ac yn dibynnu ar yr hyn sy'n cael ei rannu, gall camwybodaeth fod yn eithaf niweidiol.

Ar ben arall y sbectrwm mae twyllwybodaeth. Yn wahanol i gamwybodaeth, mae hon yn wybodaeth ffug a grëwyd gyda'r bwriad o broffidio o'r peth neu achosi niwed. Gallai'r niwed hwnnw fod i berson, grŵp o bobl, sefydliad neu hyd yn oed wlad. Yn gyffredinol, mae twyllwybodaeth yn gwasanaethu rhyw agenda a gall fod yn beryglus. Yn ystod y pandemig hwn, rydym yn ei gweld yn cael ei defnyddio i geisio erydu ein ymddiriedaeth yn ein gilydd ac yn ein llywodraeth a'n sefydliadau cyhoeddus.

Er mwyn lleihau faint o wybodaeth a welwn o ffynonellau annibynadwy, rydym yn eich cynghori i wirio ffeithiau cyn i chi anfon unrhyw wybodaeth ymlaen at eraill. Dim ond o ffynonellau dibynadwy fel y GIG, asiantaethau iechyd cyhoeddus, ffynonellau'r Llywodraeth, Sefydliad Iechyd y Byd, Prifysgolion a'ch Cyngor lleol y dylech rannu gwybdoaeth.

Isod rydym yn mynd i'r afael â chamsyniadau drwy nodi'r ffeithiau sy'n seiliedig ar dystiolaeth wyddonol gyfredol.

Beth yw coronafeirws?

Mae coronafeirws yn glefyd newydd sydd eisoes wedi heintio mwy na 65m o bobl ac yn anffodus mae wedi lladd dros 1.5 miliwn o bobl ledled y byd. Mae'n heintus iawn ac yn lledaenu'n gyflym ymhlith pobl o bob oed, a gwyddom ei fod yn cael effaith anghymesur ar bobl hŷn, pobl dlotach a phobl mewn cymunedau lleiafrifoedd ethnig.

Mae coronafeirws yn risg ddifrifol i iechyd y cyhoedd ac mae'r camau yr ydym wedi'u cymryd yn gymesur â'r risg y mae'n ei achosi i bobl yng Nghymru a'r DU.

Diffinnir coronafeirws gan Sefydliad Iechyd y Byd fel Argyfwng Iechyd Cyhoeddus o Bryder Rhyngwladol - digwyddiad eithriadol a allai fod yn risg i iechyd y cyhoedd i wledydd eraill drwy ledaeniad rhyngwladol clefydau ac a allai fod angen ymateb cydgysylltiedig rhyngwladol.

Ydy coronafeirws yn gallu effeithio ar bobl o bob oed?

Ydy. Er bod pobl hŷn, a phobl â chyflyrau meddygol sy'n bodoli eisoes fel asthma, diabetes, a chlefyd y galon mewn mwy o berygl o fynd yn ddifrifol wael gyda'r feirws, gall coronafeirws effeithio'n wael ar bobl ifanc hefyd.

Gall pobl ifanc sydd â'r feirws ond nad ydynt yn mynd yn ddifrifol wael ddal i ledaenu'r feirws i grwpiau hŷn a mwy agored i niwed. Mae hyn yn rhoi straen ychwanegol ar ein GIG ac yn peryglu bywydau.

Felly, mae'n hanfodol bod pobl o bob oed yn dilyn canllawiau Sefydliad Iechyd y Byd ac yn cymryd camau i amddiffyn eu hunain rhag y feirws. Mae hyn yn cynnwys dilyn arferion hylendid dwylo da, cadw at fesurau ymbellhau cymdeithasol, gwisgo masg, awyru ystafelloedd yn dda ac yn anad dim, cyfyngu ar nifer y bobl yr ydym yn dod i gysylltiad â hwy.

Rydym yn parhau i ddysgu am effaith hirdymor coronafeirws, neu 'Covid Hir' ar bob grŵp oedran.

A yw coronafeirws yn fwy marwol na ffliw tymhorol?

Ydy. Y llynedd bu farw tua 1,900 o bobl o'r ffliw a niwmonia yng Nghymru. Yn anffodus, ers mis Ionawr eleni rydym eisoes wedi gweld mwy na 4,000 o farwolaethau yn ymwneud â coronafeirws ac yn anffodus, mae llawer mwy yn debygol o far.

Rhwng mis Ionawr a mis Awst eleni ledled Cymru a Lloegr, cofnodwyd mwy na thair gwaith cymaint o farwolaethau lle'r oedd coronafeirws yn achos sylfaenol o gymharu â'r ffliw a niwmonia.

Ers o leiaf 50 mlynedd (ers i'r Swyddfa Ystadegau Gwladol ddechrau cofnodi yn 1959), mae nifer y marwolaethau oherwydd y ffliw a niwmonia yn wyth mis cyntaf pob blwyddyn wedi bod yn is na nifer y marwolaethau coronafeirws a welwyd, hyd yma, yn 2020.

Mae gennym frechlyn effeithiol i gynnig rhywfaint o imiwnedd i bawb sydd mewn perygl o gael y ffliw, ac mae gan lawer mwy o bobl rywfaint o imiwnedd rhag haint blaenorol.

A fydd prawf coronafeirws yn dangos canlyniad positif os mai dim ond annwyd neu ffliw sydd gennyf?

Na fydd. Mae'r prawf coronafeirws wedi'i ddatblygu i ganfod coronafeirws yn unig.

Mae'r prawf swab (PCR, antigen) ar gyfer coronafeirws wedi'i ddatblygu'n benodol i ganfod presenoldeb firws SARS-CoV-2 – a elwir hefyd yn Covid-19 – ac mae ganddo gyfradd cywirdeb brofedig o 99.91%. Ni fydd annwyd neu'r ffliw yn achosi profion positif ar gyfer coronafeirws, er i rai pobl, gall y symptomau fod yn debyg.

A yw gwisgo masgiau wyneb yn eich amddiffyn chi ac eraill rhag haint?

Y consensws gwyddonol a chyngor Sefydliad Iechyd y Byd yw bod gwisgo masg yn helpu i ddiogelu'r rhai o'ch cwmpas rhag diferion mân yn yr awyr sy'n lledaenu'r feirws, yn enwedig mewn lleoliadau lle mae ymbellhau cymdeithasol yn anodd ei gynnal.

Dyma'r prif ffyrdd y gallwch gael eich heintio:

  • Trosglwyddo person-i-berson uniongyrchol pan fydd rhywun yn dod i gysylltiad uniongyrchol â diferion anadlol ac aerosolau a allyrrir gan berson arall o fewn pellter o <2m. Gall y gronynnau hyn sy’n cario’r feirws ddod i mewn i'r corff drwy lygaid, pilen y trwyn, mwcosa geneuol, neu'r system anadlu.
  • Mae trosglwyddiad anuniongyrchol yn digwydd pan fydd rhywun yn cyffwrdd ag arwyneb sydd wedi'i halogi â'r feirws. Yna, gallant gael eu heintio pan fyddant yn cyffwrdd â'u trwyn, eu llygaid neu eu ceg gyda llaw neu wrthrych halogedig (a elwir yn ‘fagwrfa haint’). Gall arwynebau gael eu halogi pan fo diferion anadlol yn glanio arnynt a chan bobl sy'n cyffwrdd ag arwynebau cyffwrdd heintus gyda'u dwylo.
  • Mae’r haint yn trosglwyddo trwy’r aer pan fo aerosolau anadlol bach sy'n cynnwys firysau yn cael eu cario gan yr aer a'u hanadlu i meewn wedyn. Caiff yr aerosolau eu rhyddhau trwy anadlu, siarad, pesychu ac ati, yn ogystal â thrwy driniaethau sy’n cynhyrchu aerosol mewn ysbyty neu  gyda’r deintydd. Mae trosglwyddo awyrol yn gallu digwydd tu hwnt i 2m mewn ystafelloedd sydd wedi'u hawyru'n wael.

Er y gall gwisgo masg fod yn anghyfforddus, nid yw'n niweidiol os ydych yn ffit ac yn iach. Nid yw gwisgo masg yn arwain at lefelau uwch o garbon deuocsid yn y gwaed na lefelau ocsigen isel.

Mae plant o dan 11 oed a phobl â rhesymau meddygol dros beidio â gwisgo masg wedi'u heithrio.

Mae'r Grŵp Cynghori Technegol wedi cyhoeddi cyngor wedi'i ddiweddaru ar orchuddion wyneb.

Ydy Llywodraeth Cymru yn gallu cyfiawnhau ei ymyriadau a’r cyfyngiadau y mae wedi'u gosod?

Ydy. Cyn i unrhyw benderfyniad gael ei wneud gan y Prif Weinidog a'i gyd-weinidogion, mae Llywodraeth Cymru yn defnyddio cyngor a ddarperir gan y Grŵp Cynghori Gwyddonol ar Argyfyngau (SAGE) a'r Prif Swyddog Meddygol. Mae hefyd wedi sefydlu ei banel ei hun o arbenigwyr, y Gell Ymgynghorol Dechnegol (TAC), gyda Grŵp Cynghori ehangach (TAG), gan ddarparu cyngor arbenigol i helpu i reoli Coronafeirws, gan gynnwys:

  • crynodeb wythnosol o’r cyngor diweddaraf
  • data gwyliadwriaeth (gan gynnwys gwerth yr ‘R’)
  • adroddiadau am faterion penodol

Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn ystyried data a thystiolaeth a ddarparwyd gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol, Grŵp Cynghori Moesol a Moesegol COVID-19 ac Iechyd Cyhoeddus Cymru.

Mae'r cyfyngiadau sydd wedi'u rhoi ar waith wedi'u cynllunio i achub bywydau a diogelu'r economi lle bo'n bosibl, tra'n gwneud popeth o fewn ein gallu i gefnogi lles meddyliol pobl.

Ystyrir pob ymyriad o ran y manteision (e.e. lleihau niwed uniongyrchol gan y Coronafeirws) a’r anfanteision (e.e. niwed economaidd, unigrwydd ac arwahanrwydd).

Rydym yn parhau i adolygu'r dystiolaeth ac yn ystyried y niwed uniongyrchol ac anuniongyrchol yng nghyd-destun ein sefyllfa yng Nghymru ac yn cyhoeddi'r dystiolaeth wyddonol y tu ôl i'n penderfyniadau.

A fydd osgoi prawf yn cadw niferoedd swyddogol i lawr ac felly'n atal cyfyngiadau newydd rhag dod i rym?

Na. Ni fydd hyn yn atal mesurau rhag cael eu cyflwyno i atal lledaeniad y feirws. Defnyddir nifer y profion ac achosion positif i fesur yr achosion mewn ardal benodol. Gallai diffyg profion wneud i’r pandemig barhau’n hirach.

Os oes gennyf symptomau ysgafn, a allaf hunanynysu a peidio â chymryd prawf?

Na. Os oes gennych symptomau coronafeirws, waeth pa mor ysgafn, rhaid i chi hunanynysu gartref am o leiaf 10 diwrnod o'r adeg y dechreuodd eich symptomau a threfnu i gael prawf i weld a oes gennych Coronafeirws.

Gall profion helpu i wybod a ydych wedi'ch heintio â'r feirws (SARS-CoV-2) -  symptomau neu beidio – ac a ydych mewn perygl o ledaenu'r haint i eraill. Cymryd camau i atal yr haint rhag lledaenu yw'r ffordd fwyaf effeithiol o gadw eraill yn ddiogel, fel hunanynysu.

Mae'n bwysig cael ein profi i ni ddeall pa mor eang y mae'r feirws wedi lledu mewn cymuned. Mae cael darlun llawn yn ein galluogi i gynllunio ar gyfer cynnydd yn y galw ar ein gwasanaeth iechyd, a bydd yn llywio ein penderfyniadau ar gyflwyno mesurau pellach. Mae hefyd yn golygu bod pobl sydd wedi bod mewn cysylltiad agos â chi, os ydych yn heintus, yn cymryd y camau angenrheidiol i atal trosglwyddo'r feirws ymhellach.

Mae'n bwysig nodi hefyd, os ydych yn gymwys i gael cymorth ariannol tra byddwch yn hunanynysu, y bydd angen i chi fod wedi cael eich profi. Er mwyn derbyn y taliad, mae'n rhaid eich bod chi neu'ch plentyn wedi profi'n bositif neu wedi cael cais ffurfiol gan wasanaeth Prif, Olrhain, Diogelu y GIG i hunanynysu.

Ar ôl i mi gael y brechlyn, ga i fynd yn ôl i'r bywyd arferol oedd gen i cyn Coronafeirws?

Bydd effaith brechlynnau coronafeirws diogel ac effeithiol yn cynnig amddiffyniad unigol yn ogystal â mwy o amddiffyniad i'n hanwyliaid a'n cymunedau. Maes o law, gallai olygu bod cyfyngiadau'n cael eu lleddfu a gallwn symud ymhellach tuag at ddychwelyd i fywyd mwy normal o ddydd i ddydd.

Hyd yn oed pan gaiff brechlynnau COVID-19  eu cyflwyno, bydd yn cymryd amser i gyrraedd pawb. Gofynnir i chi ddilyn y mesurau iechyd cyhoeddus eraill fel cadw pellter cymdeithasol, gwisgo masg a chyfyngu ar gymysgu cymdeithasol.

Diogelu Cymru gyda’n Gilydd
www.llyw.cymru/coronafeirws