Neidio i'r prif gynnwy

Cyflwyniad

Mae Rheoliadau Diogelu Iechyd (Cyfyngiadau Coronafeirws) (Rhif 5) (Cymru) 2020 yn gosod cyfyngiadau ar unigolion, busnesau a gweithgareddau cymdeithasol eraill. Mae hyn wedi ei wneud i reoli lledaeniad y coronafeirws yng Nghymru ac i helpu i ddiogelu’r cyhoedd rhag lledaeniad coronafeirws syndrom anadlol acíwt difrifol 2 (SARS-CoV-2).

Mae marwolaeth aelod o’r teulu neu ffrind yn peri gofid mawr, a dyna pam y mae’r Rheoliadau yn cydnabod yr angen i fynd i angladdau o dan amgylchiadau penodol. Dylid parhau i gynnal gwasanaethau angladdau, a dylai darparwyr angladdau ystyried sut y gallant hwyluso hyn.

Dylid parhau i gynnal angladdau y mae galarwyr yn bresennol yn gorfforol ynddynt cyhyd ag y bo pawb sydd yn yr angladd yn cadw at y Rheoliadau fel y’u dehonglwyd gan y canllawiau hyn, sy’n esbonio sut y gellir lleihau’r risg o drosglwyddo’r haint.

Fodd bynnag, er y caiff aelodau’r cyhoedd fynd i angladd, dylent barchu’r ffaith bod cyfyngiadau sydd wedi eu gosod o ganlyniad i argyfwng iechyd y cyhoedd. Y cyngor cyffredinol, felly, yw mai dim ond i angladd eu teulu a’u ffrindiau agosaf y dylai pobl fynd, a hynny dim ond os ydynt wedi cael gwahoddiad gan y person sy’n gyfrifol am drefnu’r angladd.

Caniateir dathlu bywyd person ymadawedig/cynnal gwylnos os yw’n cael ei gynnal mewn mangre wedi’i rheoleiddio (fel tŷ tafarn neu ganolfan gymuned) a phan fo’n uniongyrchol gysylltiedig ag angladd. Rhaid i’r cynulliadau hyn, sydd wedi eu cyfyngu i ddim mwy na 15 o bobl, gael eu cynnal gan gydymffurfio â’r dyletswyddau sydd ar y trefnwyr a grëwyd gan Reoliad 6 a Rhan 6 o’r Rheoliadau (i leihau’r risg o ddal Coronafeirws) a’r canllawiau a nodir yn y ddogfen hon.

Er mwyn i’r sefydliadau hynny sy’n rheoli angladdau allu ymdopi â nifer uwch o farwolaethau mae’n bwysig peidio â gohirio angladdau.

Gofynion cyfreithiol

Mae’r Rheoliadau yn gwneud darpariaethau sy’n gymwys i’r rheini sy’n gyfrifol am amlosgfa, addoldy neu fynwent lle y cynhelir angladd neu gladdedigaeth, ac i unrhyw aelodau o’r cyhoedd sy’n dymuno mynd i angladd neu gladdedigaeth. Maent hefyd yn gwneud darpariaeth sy’n rheoleiddio’r modd y cynhelir cynulliadau cymdeithasol cysylltiedig.

Mae addoldai, mynwentydd ac amlosgfeydd, trefnwyr angladdau, busnesau lletygarwch a chanolfannau cymunedol y gellir eu defnyddio i gynnal ‘gwylnos’ oll yn dod o dan y diffiniad o fangre wedi’i rheoleiddio, a gaiff fod yn agored. Mae’r Rheoliadau’n ei gwneud yn ofynnol i’r rheini sy’n gyfrifol am y mangreoedd hynny gymryd mesurau rhesymol y mae’n rhaid i bob gweithle a mangre sy’n agored i’r cyhoedd eu cymryd i leihau’r risg o ddod i gysylltiad â’r coronafeirws.

Mae Rhan 2 o’r Rheoliadau yn gosod cyfyngiadau ar gwrdd ag eraill, gyda Rheoliad 5 yn mynd i’r afael ag aelwydydd estynedig, a Rheoliad 6 yn canolbwyntio ar gynulliadau mewn mannau cyhoeddus. Y rheol gyffredinol ar gyfer cynulliadau mewn mannau cyhoeddus yw eu bod wedi’u cyfyngu i 4 o bobl, ac nid yw hynny’n cyfrif plant o dan 11 oed.

Mae’r cyfyngiad ar gynulliadau yn rheoliad 6 yn berthnasol, cyn belled bod gennych esgus rhesymol. Mae esiamplau o esgus rhesymol yn cynnwys mynd i angladd neu ymgynnull i ddathlu bywyd unigolyn ymadawedig. Nodwch er mwyn mynd i angladd fel un sy’n galaru, rhaid ichi fod yn ei drefnu, wedi cael gwahoddiad neu yn ofalwr i rywun sy’n bresennol yn gyfreithiol yn yr angladd.

Mae’r nifer o bobl a gaiff fynd i angladd yn dibynnu ar faint o bobl a all fod yn bresennol yn ddiogel mewn lleoliad gan gadw at ofynion cadw pellter corfforol, a hynny yn dilyn asesiad risg gan y person sy’n gyfrifol am y lleoliad.

Ar gyfer dathliadau o fywyd person (gwylnos), yr uchafswm o bobl a gaiff fod yn bresennol yw 15 (heb gynnwys plant o dan 11 oed) a rhaid cynnal y dathliad mewn lleoliad wedi’i reoleiddio, ac nid mewn annedd breifat.

Mae’r canllawiau hyn yn cynnig cyngor ynghylch gweithredu’r gofynion cyfreithiol hyn yn ymarferol. Mae fersiwn fwy syml sydd wedi’i theilwra at aelodau’r cyhoedd i’w chael yn yr Atodiad.

Cymryd pob mesur rhesymol i leihau’r risg o ddod i gysylltiad â’r coronafeirws

Agwedd allweddol ar ymateb Llywodraeth Cymru i’r argyfwng iechyd y cyhoedd yw gosod cyfyngiadau ar gynulliadau o bobl. Mae mynd i angladd neu gynulliad cymdeithasol cysylltiedig yn eithriad i’r cyfyngiadau ar gynulliadau mewn mannau cyhoeddus, lle mai’r rheol gyffredinol yw bod rhaid cyfyngu ar gynulliadau mewn mannau cyhoeddus i 4 o bobl.

Mae’r nifer o bobl a ganiateir mewn angladd wedi’i gyfyngu gan gapasiti’r lleoliad, a sicrhau y gellir cadw pellter corfforol. Yn anffodus, mae hyn yn golygu bod angen newid defodau ac arferion traddodiadol mewn angladdau i’r graddau y mae hyn yn ymwneud â rhyngweithio â phobl o wahanol aelwydydd.

Bydd person sy’n gyfrifol am leoliad lle y cynhelir angladd, yn ddarostyngedig i ddyletswydd i:

  • Gymryd pob mesur rhesymol i sicrhau y cynhelir pellter o 2 fetr rhwng personau sy’n aros i fynd i mewn i’r fangre, ac sydd yn y fangre honno
  • Cymryd pob mesur rhesymol arall i leihau’r risg o ddod i gysylltiad â’r coronafeirws, er enghraifft drwy atal rhyngweithio wyneb yn wyneb a dilyn mesurau hylendid dwylo ac anadlol da
  • Darparu gwybodaeth i bobl sy’n mynd i mewn i’r fangre, neu sy’n gweithio ynddi, am sut i leihau’r risg honno.

Yn y rhan fwyaf o amgylchiadau, disgwylir i bobl gymryd mesurau i gadw pellter corfforol. Mae hyn yn golygu cynnal pellter o 2 fetr pan fo’n ymarferol. Nid yw hyn yn cynnwys gwneud hyn rhwng aelodau o’r un aelwyd, na rhwng gofalwr a’r person sy’n cael ei gynorthwyo gan y gofalwr. Mae canllawiau ar wahân yn egluro na ddisgwylir i blant o dan 11 oed gadw pellter corfforol. Fodd bynnag, gan fod plant ifanc yn dal i allu trosglwyddo’r feirws, dylai rhieni/gofalwyr plant ifanc arfer doethineb a chymryd gofal arbennig i annog eu plant i ddilyn mesurau hylendid dwylo da ac osgoi dod i gyswllt agos ag eraill pan fo hynny’n bosibl.

Mae canllawiau newydd wedi cael eu cyhoeddi sy’n rhoi cyngor ac arweiniad ar gymryd mesurau rhesymol i leihau’r risg o ddod i gysylltiad â’r coronafeirws mewn  gweithleoedd a mangreoedd sydd ar agor i’r cyhoedd. Dylid ystyried y rhain ynghyd â’r cyngor a ddarperir yn y ddogfen hon.

Canllawiau ar gyfer arferion ffydd a chred sy’n golygu dod i gyswllt agos â’r ymadawedig

Dylai’r rheini sy’n ymdrin â’r ymadawedig fod yn ymwybodol ei bod yn debygol y ceir risg barhaus o gael eu heintio drwy hylif corfforol a meinweoedd mewn achosion lle cafwyd cadarnhad bod yr ymadawedig wedi’i heintio â’r coronafeirws, neu lle cafwyd amheuaeth o hyn.

Ar gyfer y rheini y mae gofalu am yr ymadawedig yn rhan o’u ffydd, mae defodau megis gweld y corff, a chadw golwg a pharatoadau glanwaith fel golchi yn rhan bwysig o’r broses alaru. Rydym yn argymell yn gryf, pan geir amheuaeth bod yr ymadawedig wedi’i heintio â COVID-19, neu os cadarnhawyd hynny, y dylid defnyddio’r cyfarpar diogelu personol priodol i ymgymryd ag unrhyw ddefodau neu arferion sy’n golygu bod pobl yn cael cyswllt agos â’r ymadawedig, a dylid gwneud hynny o dan oruchwyliaeth rhywun sydd wedi’i hyfforddi i’w ddefnyddio.

Rhoi gofal personol i’r ymadawedig

Oherwydd bod y risg yn uwch i bobl sy’n eithriadol o agored i niwed gael salwch difrifol yn sgil COVID-19, cynghorir yn gryf na ddylent gael dim cyswllt â’r ymadawedig ac na ddylent gymryd rhan mewn gweithgareddau megis golchi, paratoi a gwisgo’r ymadawedig.

Cynghorir galarwyr i beidio â chymryd rhan mewn defodau neu arferion sy’n golygu dod i gyswllt agos â’r ymadawedig. Pan fo agweddau ar eu ffydd sy’n cynnwys cyswllt agos â’r ymadawedig dylid cyfyngu’r cyswllt hwnnw i’r rheini sy’n gwisgo cyfarpar diogelu personol dan oruchwyliaeth rhywun sydd wedi’i hyfforddi i ddefnyddio’r cyfarpar yn briodol. Mae canllawiau manwl ar gael ynghylch gofal i'r ymadawedig a dylid dilyn y canllawiau hynny, ni waeth ble y mae’r gofal personol hwnnw i’r ymadawedig yn cael ei ddarparu.

Oherwydd bod risg sylweddol iawn i bobl sydd mewn mwy o berygl o’r coronafeirws a phobl sy’n eithriadol o agored i niwed sy’n dod i gysylltiad â’r coronafeirws (COVID-19), fe’u cynghorir yn gryf i beidio â chael dim cyswllt â chorff yr ymadawedig. Mae hyn yn cynnwys golchi, paratoi a gwisgo’r corff.

Uchafswm y nifer a gaiff fynd i’r angladd

Y modd amlycaf i gymryd pob mesur rhesymol i gynnal pellter o 2 fetr rhwng personau sy’n bresennol mewn angladd (pa un a yw’n amlosgiad neu’n gladdedigaeth), yw cyfyngu ar y nifer a gaiff fynd. Bydd y nifer hwn yn dibynnu ar ba un a yw’r angladd yn cynnwys claddedigaeth mewn mynwent (gan gynnwys claddu’r llwch yn y ddaear), amlosgiad mewn amlosgfa neu wasanaeth mewn addoldy.

O ran amlosgfa neu addoldy, bydd y terfyn priodol yn dibynnu ar faint a chynllun yr adeilad. Y gofyniad cyfreithiol yw y cymerir pob mesur rhesymol i sicrhau y cedwir pellter o 2 fetr rhwng y rheini sy’n mynychu. Mae hyn yn golygu pellter o 2 fetr rhwng aelodau o wahanol aelwydydd, yn hytrach na rhwng pob person unigol sy’n byw ar yr un aelwyd. Fodd bynnag, ni fydd yn ymarferol yn gyffredinol i asesu ymlaen llaw faint o bobl o’r un aelwydydd fydd yn eistedd gyda’i gilydd mewn unrhyw angladd penodol. Dylid cyfrifo ffigur ar gyfer pob amlosgfa neu addoldy yn seiliedig ar y nifer y gellid yn rhesymol ei ddal pe bai pob person yn eistedd 2 fetr ar wahân. Fodd bynnag, fel canllaw yn unig y dylid ystyried hyn ac mae rhywfaint o hyblygrwydd yn bosibl gan y tybir y bydd cyfran sylweddol o’r rheini sy’n mynd yn eistedd gydag aelodau o’u haelwyd (a allai alluogi mwy o bobl i fynd).  

Mae gwahanol ystyriaethau yn gymwys i roi camau cadw pellter corfforol ar waith mewn mynwent, neu mewn claddfa neu ardd goffa mewn amlosgfa, gan mai’r agwedd bwysicaf fydd cyfyngu ar y graddau y mae aelodau o wahanol aelwydydd yn ymgynnull, yn amlycaf o amgylch y bedd. Nid yw’n ofynnol i dir o amgylch amlosgfa gau ychwaith, gan gynnwys unrhyw gladdfeydd neu erddi coffa a ddylai barhau’n agored i ymwelwyr.

Gofyniad i’r rheini sy’n mynd i’r angladd gael gwahoddiad

Mae Rheoliad 6 yn datgan bod mynd i angladd fel galarwr yn gyfyngedig i’r rheini sy’n gyfrifol am drefnu’r angladd, y rheini sy’n cael eu gwahodd yn benodol gan y sawl sy’n trefnu’r angladd, a gofalwr unrhyw un sy’n mynd i’r angladd. Nid yw’r bobl sy’n gweinyddu/gweithio yn y lleoliad wedi’u cynnwys yn y nifer.

Dylid gweithredu hyn drwy roi gwybod i'r rheini sy'n trefnu angladdau bod rhaid iddynt fynd ati’n benodol i wahodd y rheini y maent yn dymuno iddynt fynychu (er nad yw hyn yn gofyn am unrhyw ffurfioldeb megis anfon gwahoddiad yn ysgrifenedig). O ystyried y risg y bydd pobl yn mynd i’r angladd heb wahoddiad (sef y drefn arferol, wrth gwrs), dylid hefyd annog y rheini sy'n trefnu’r angladd i gyfyngu ar yr wybodaeth am leoliad yr angladd mewn hysbysiadau marwolaeth a'i gwneud yn glir mai drwy wahoddiad yn unig y mae modd mynd i’r angladd.

Mae angladdau yn yr awyr agored yn ddarostyngedig i’r un cyfyngiadau, gyda nifer y rheini sy’n mynd iddynt yn seiliedig ar asesiad risg perchennog y lleoliad, a gallu’r galarwyr i gadw pellter cymdeithasol mewn modd diogel.

Gofyniad i’r rheini sy’n mynd i’r angladd wisgo gorchudd wyneb

Mae’n ofynnol i’r rheini sy’n mynd i angladd wisgo gorchudd wyneb drwy gydol y seremoni ac eithrio unigolion sydd â rheswm rhesymol, er enghraifft:

  • nad ydynt yn gallu gwisgo gorchudd wyneb oherwydd salwch corfforol neu feddyliol, neu oherwydd anabledd neu nam; neu
  • maent yn mynychu’r angladd gyda rhywun sy’n dibynnu ar ddarllen gwefusau pan fyddant angen cyfathrebu.

Teithio i ac o angladd

Dylai'r rheini sy'n mynd o'r un aelwyd deithio gyda'i gilydd ac ni ddylent deithio gydag eraill o aelwydydd gwahanol. Pan ddefnyddir cerbyd i ddarparu gwasanaeth ar gyfer cludo teithwyr, dylid cymryd pob mesur rhesymol i leihau’r risg o ddod i gysylltiad â’r coronafeirws. Mae canllawiau i’r cyhoedd ar deithio’n ddiogel drwy amrywiol ffyrdd ar gael yma.      

Dylech deithio i’r lleoliad mewn car ar eich pen eich hun neu gyda phobl sy’n byw ar eich aelwyd, yn enwedig os ydych mewn mwy o berygl o’r coronafeirws neu’n eithriadol o agored i niwed. Os nad yw hyn yn bosibl, fe’ch cynghorir i wneud y canlynol:

  • rhannu trafnidiaeth gyda’r un bobl bob tro
  • agor ffenestri i awyru’r cerbyd
  • teithio ochr yn ochr neu y tu ôl i bobl eraill, yn hytrach na’u hwynebu, os yw seddau’n caniatáu
  • wynebu i gyfeiriadau gwahanol
  • ystyried trefniadau eistedd i sicrhau’r pellter mwyaf rhwng pobl yn y cerbyd
  • sicrhau bod y car yn cael ei lanhau rhwng teithiau gan ddefnyddio cynnyrch glanhau arferol, yn enwedig handlenni drysau a mannau eraill y bydd pobl yn cyffwrdd â nhw
  • gwisgo gorchudd wyneb. Mae’r gyfraith yn ei gwneud yn ofynnol ichi wisgo gorchudd wyneb ar drafnidiaeth gyhoeddus, mewn tacsis a cherbydau hurio preifat eraill oni bai eich bod wedi eich eithrio am resymau iechyd, anabledd neu resymau eraill. Mae’n ofynnol i deithwyr nad ydynt wedi’u heithrio i wisgo gorchudd wyneb yng ngherbyd y trefnydd angladdau neu’r hers. Rydym yn cynghori’n gryf y dylai gyrwyr wisgo gorchudd wyneb hefyd.

Pobl sy’n byw yng ngwledydd eraill y DU

Ni chaiff neb sy'n byw mewn ardal haen 3 yn Lloegr, mewn ardal lefel 3 neu 4 yn yr Alban, nac yng Ngogledd Iwerddon (y cyfeirir atynt isod fel "ardaloedd dan gyfyngiadau") ddod i mewn i Gymru nac aros yma oni bai bod ganddynt esgus rhesymol dros wneud hynny. Fodd bynnag, os ydych yn byw yn yr ardaloedd dan gyfyngiadau, mae'r Rheoliadau'n nodi bod gennych esgus rhesymol dros fynychu angladd yng Nghymru os chi sy'n gyfrifol am ei drefnu, os ydych wedi cael eich gwahodd gan y person sy'n trefnu’r angladd neu os ydych yn gofalu am rywun sy’n mynychu’r angladd. Nid oes angen esgus rhesymol ar drigolion Lloegr a'r Alban, nad ydynt yn byw yn yr ardaloedd dan gyfyngiadau, i ddod i mewn i Gymru. O dan gyfraith Cymru, byddai gan drigolion Cymru sy'n dymuno mynychu angladd yn yr ardaloedd dan gyfyngiadau esgus rhesymol dros adael Cymru i wneud hynny ond byddai angen wneud yn siŵr bod hyn yn cael ei ganiatáu o dan reoliadau Lloegr, yr Alban neu Ogledd Iwerddon.

Fodd bynnag, nid yw’r eithriad sy’n caniatáu i rywun sy’n byw mewn ardal dan gyfyngiadau deithio i Gymru yn caniatáu ichi fynd i wylnos neu ddathliad o fywyd y person ymadawedig a byddai angen ichi gydymffurfio â’r holl gyfyngiadau eraill sy’n berthnasol yng Nghymru. Byddai angen i bobl sy’n byw i tu allan i Gymru hefyd gydymffurfio â’r holl reoliadau perthnasol yn eu hardal nhw, ond ni all Llywodraeth Cymru eich cynghori ar y rhain. 

Cyfyngiadau teithio rhyngwladol sy’n effeithio ar alarwyr

Mae’n ofynnol i alarwyr sy’n dychwelyd i Gymru o wledydd nad ydynt wedi cael eu heithrio o’r gofyniad i hunanynysu (o fewn y 10 o ddiwrnodau diwethaf) hunanynysu am 10 o ddiwrnodau gan ddechrau ar y diwrnod yr oeddynt mewn gwlad nad ydy wedi cael ei heithrio ddiwethaf. Fodd bynnag, mae Rheoliad 10(4)(k) o Reoliadau Diogelu Iechyd (Coronafeirws, Teithio Rhyngwladol) (Cymru) 2020 yn darparu eithriad rhag y gofyniad i hunanynysu mewn amgylchiadau cyfyngedig er mwyn mynd i angladd aelod o’r teulu neu ffrind agos.

Dim ond pan fo’n mynd i angladd y gall galarwr adael y lle y mae’n hunanynysu, a disgwylir fel arall iddo hunanynysu am weddill y cyfnod o 10 o ddiwrnodau onid oes eithriad arall sy’n gymwys. Noder bod y rhestr o wledydd sydd wedi’u heithrio yn cael ei diweddaru’n rheolaidd. Felly, rhaid i bobl sy’n teithio wirio i weld beth yw’r gofynion o ran hunanynysu ar gyfer y diwrnod y maent yn cyrraedd Cymru.

Cyfyngiadau a Rheoliadau i alarwyr sy’n dymuno mynd i angladd

Ni ddylai pobl â symptomau fynd i angladd

Ni ddylai unrhyw un sydd â symptomau COVID-19 (peswch cyson newydd, tymheredd uchel neu wedi colli eu synnwyr blasu neu arogli, neu sylwi ar newid yn y synnwyr hwn), fynd i angladd (ond gweler isod ar gyfer angladdau aelodau o’r teulu neu ffrindiau agos). Dylech hunanynysu yn syth, dilyn y canllawiau diweddaraf, a gwneud gais am brawf ar-lein, neu ffonio GIG 119 os nad oes gennych fynediad i’r rhyngrwyd.

Pobl y mae’n ofynnol iddynt hunanynysu

Os yw Gwasanaeth Profi, Olrhain, Diogelu GIG Cymru wedi rhoi cyfarwyddyd ichi hunanynysu oherwydd eich bod wedi cael prawf COVID-19 positif, neu eich bod wedi bod mewn cysylltiad agos gyda rhywun sydd wedi cael prawf COVID-19 positif, ni ddylech fynd i angladd.

Mae’n drosedd i berson fynd i angladd os yw’n ofynnol iddo fod yn hunanynysu, oni bai ei fod yn mynd i angladd aelod o’r teulu neu ffrind agos.

Os yw’n ofynnol yn ôl y gyfraith ichi hunanynysu, cewch adael eich cartref i fynd i angladd aelod o’r teulu neu ffrind agos yn unig. Fel arall mae’n rhaid ichi ddal i hunanynysu. Y bobl y mae’n ddyletswydd cyfreithiol arnynt i hunanynysu yw:

  • unrhyw un sy’n cael gwybod gan y gwasanaeth Profi Olrhain Diogelu eu bod wedi cael prawf COVID-19 positif. Mae’n rhaid iddynt hunanynysu (aros gartref) am gyfnod a ddaw i ben 10 diwrnod ar ôl iddynt ddatblygu symptomau, neu 10 diwrnod ar ôl dyddiad y prawf os nad oes ganddynt symptomau
  • unrhyw un sy’n cael gwybod gan y gwasanaeth Profi Olrhain Diogelu bod aelod arall o’u haelwyd neu swigen gymorth wedi cael prawf positif. Mae’n rhaid iddynt aros gartref am gyfnod a ddaw i ben 10 diwrnod ar ôl i symptomau’r person sydd wedi cael prawf positif ddechrau, neu 10 diwrnod ar ôl dyddiad y prawf os nad oes ganddynt symptomau
  • unrhyw un sydd wedi cael cyfarwyddyd i hunanynysu gan y gwasanaeth Profi Olrhain Diogelu oherwydd eu bod wedi dod i gysylltiad agos yn ddiweddar gyda pherson y tu allan i’w haelwyd neu swigen gymorth sydd wedi cael prawf COVID-19 positif. Rhaid iddynt aros gartref am y cyfnod a nodwyd gan wasanaeth Profi Olrhain Diogelu GIG Cymru (a ddaw i ben 10 diwrnod ar ôl y cyswllt diweddaraf gyda’r person sydd wedi cael prawf positif).

Hyd yn oed os ydych yn trefnu’r angladd, yn aelod o deulu’r ymadawedig neu’n ffrind agos, rydym yn argymell eich bod yn gwylio’r angladd ar-lein os yw’n bosibl, i leihau’r risg i ledaenu COVID-19 i alarwyr eraill. Fodd bynnag, os ydych yn dewis mynd i’r angladd, ar ôl ystyried y risg sylweddol i eraill yn ofalus, a bod hynny’n dderbyniol gan y sawl sy’n trefnu’r angladd. mae’n hanfodol eich bod yn cymryd pob un o’r rhagofalon canlynol:

  • rhoi gwybod i drefnydd yr angladd a’r galarwyr eraill eich bod yn hunanynysu, a gwneud yn siŵr nad ydych yn bresennol ar yr un pryd â galarwr arall sydd mewn mwy o berygl o’r coronafeirws neu’n eithriadol o agored i niwed
  • sicrhau bod y bobl sy’n gyfrifol am leoliad yr angladd yn gwybod eich bod yn bwriadu bod yn bresennol. Mae’n ofyniad cyfreithiol i reolwr y lleoliad gwblhau asesiad risg a chymryd pob cam rhesymol i gyfyngu ar y risg o drosglwyddo COVID-19. Gall hyn gynnwys sicrhau bod mwy o aer yn dod i’r ystafell, a/neu ddefnyddio sgriniau neu rwystrau eraill.
  • eistedd ar wahân i bobl eraill, a chadw pellter cymdeithasol o o leiaf 2 fetr ryngoch chi ac eraill bob amser. Rhaid i alarwyr eraill fod yn ymwybodol o hyn cyn dod i’r angladd.
  • sicrhau hylendid dwylo a hylendid anadlol drwy:
    • wisgo masg wyneb llawfeddygol math IIR neu uwch, sy’n ffitio’n dda i leihau unrhyw risg o drosglwyddiad i eraill. Os defnyddir masg anadlydd (er enghraifft N95), dylai fod yn un heb falf
    • golchi’ch dwylo yn amlach nag arfer gyda sebon a dŵr am o leiaf 20 eiliad, neu ddefnyddio diheintydd dwylo
    • osgoi cyffwrdd â’ch llygaid, eich trwyn a’ch ceg
    • gorchuddio eich peswch a’ch tisian

Rhaid i drefnwyr angladdau a’r bobl sy’n gyfrifol am fannau addoli ac amlosgfeydd gymryd pob cam rhesymol i leihau’r risg o ddod i gysylltiad â’r coronafeirws yn y lleoliadau hyn, neu ledaeniad coronafeirws gan y bobl sydd wedi bod yn y lleoliad. Os yw gweithredwr y man addoli neu’r amlosgfa yn ymwybodol bod rhywun sy’n gorfod hunanynysu neu rywun sydd â symptomau neu wedi cael prawf COVID positif yn bwriadu dod i angladd, efallai y bydd yn mynnu bod yr unigolyn yn gwisgo cyfarpar diogelu personol o safon briodol ac yn cymryd camau eraill i leihau’r risg i eraill sy’n bresennol. Os yw’r unigolyn yn gwrthod neu’n peidio â chydymffurfio â’r amodau hyn, caiff y gweithredwr wrthod mynediad iddo.

Bydd angen i unrhyw alarwr a ddaw i gysylltiad agos gyda chi yn ystod y seremoni (er enghraifft i’ch cysuro neu i’ch cefnogi) hunanynysu o ganlyniad. Rhaid rhoi gwybod i alarwyr eraill am hyn cyn yr angladd.

Mae canllawiau ar gael i aelwydydd ag achos posibl, neu wedi’i gadarnhau, o coronafeirws.

Rhagofalon diogelwch i alarwyr

Dylai’r holl alarwyr roi sylw gofalus i hylendid eu dwylo a’u hylendid anadlol:

  • golchi eu dwylo yn amlach – gyda sebon a dŵr poeth am o leiaf 20 eiliad neu ddefnyddio hylif diheintio dwylo
  • osgoi cyffwrdd eu llygaid, eu trwyn a’u ceg
  • defnyddio hances bapur pan fyddant yn pesychu neu’n tisian, ac yna rhoi’r hances bapur mewn bin
  • defnyddio eu cludiant eu hunain pan fo hynny’n bosibl

Dylid hwyluso pethau i alarwyr sy’n eithriadol o agored i niwed (y rhai hynny a oedd yn eu gwarchod eu hunain cyn hyn) allu mynd i angladd, a dylid rhoi prosesau ar waith i leihau’r risg o drosglwyddo’r haint. Dylent gael eu cynghori i gael cyn lleied o gyswllt â phosibl ag eraill er mwyn eu gwarchod eu hunain, yn enwedig os oes rhywun yn bresennol sydd wedi cael cyfarwyddyd i hunanynysu.

Os oes unigolyn sydd wedi cael cyfarwyddyd i hunanynysu yn bresennol, mae’n hanfodol cymryd pob cam posibl i sicrhau bod unigolion sydd mewn mwy o berygl o’r coronafeirws neu sy’n eithriadol o agored i niwed yn cael eu cadw mor bell â phosibl oddi wrth y sawl sy’n hunanynysu.

Dylai galarwyr sy’n eithriadol o agored i niwed ddilyn y cyngor cyffredinol ynghylch cadw pellter corfforol a chadw pellter o 2 fetr o leiaf oddi wrth eraill.

Dylai’r camau y mae trefnydd yr angladd yn eu cymryd i leihau’r risg o haint i bawb sy’n bresennol gynnwys:

  • cynghori galarwyr sydd wedi cael cyfarwyddyd i hunanynysu oherwydd bod ganddynt symptomau neu oherwydd bod gan rywun yn eu haelwyd/aelwyd estynedig symptomau, neu sydd wedi cael cyfarwyddyd i hunanynysu gan y gwasanaeth Profi Olrhain Diogelu, na ddylent ddod i’r angladd
  • dylai’r person sy’n gyfrifol am drefnu’r angladd roi gwybod i’r bobl a fydd yn bresennol y bydd unigolyn eithriadol o agored i niwed yno, a phwysleisio’r angen i aros gartref os ydynt yn sâl, er mwyn parchu angen yr unigolyn agored i niwed i osgoi cyswllt agos
  • dylai’r person sy’n gyfrifol am drefnu’r angladd sicrhau bod pawb yn yr angladd; galarwyr a phobl sy’n hwyluso’r gwasanaeth, yn cael gwybod os yw un o’r galarwyr wedi cael prawf COVID-19 positif

Rhaid i’r camau y mae’r sawl sy’n gyfrifol am leoliad yr angladd yn eu cymryd i leihau’r risg o haint ar gyfer pawb sy’n bresennol gynnwys:

  • rhoi gwybodaeth i bobl sy’n dod i’r lleoliad neu i weithio yn y lleoliad ynglŷn â sut i leihau’r risg o ddod i gysylltiad â’r coronafeirws. Gall hyn gynnwys:
    • newid trefn y fangre gan gynnwys lleoliad y dodrefn a’r gweithfannau
    • rheoli’r defnydd a wneir o fynedfeydd, tramwyfeydd, grisiau a lifftiau
    • rheoli’r defnydd o gyfleusterau a rennir megis toiledau a cheginau
    • fel arall rheoli’r defnydd o unrhyw ran arall o’r fangre, neu fynediad iddi
    • gosod rhwystrau neu sgriniau
    • darparu, neu ei gwneud yn ofynnol defnyddio, cyfarpar diogelu personol
    • cynghori’r galarwyr i ddefnyddio’r llwybr mwyaf diogel posibl i deithio i’r angladd, a gorau oll os ydynt yn teithio mewn car ar eu pennau eu hunain, neu gyda rhywun sy’n byw ar yr un aelwyd
    • ystyried y risg ychwanegol sy’n deillio o orfod defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus i fynd i’r angladd

Dylai galarwyr sydd mewn mwy o berygl yn sgil y coronafeirws neu sy’n eithriadol o agored i niwed gydymffurfio â mesurau hylendid dwylo a hylendid anadlol llym bob amser ond yn arbennig felly tra byddant oddi cartref. Dylid defnyddio hylif diheintio dwylo neu glytiau diheintio yn rheolaidd y tu allan i’r cartref.

Yn ystod yr angladd

Dylid gwneud trefniadau i sicrhau, wrth gyrraedd amlosgfa, addoldy neu fynwent, y gall y rheini sy'n mynychu gael eu cadw ar wahân ac nad yw'n ofynnol iddynt ymgynnull mewn mannau cyfyng. Mae hyn yn arbennig o bwysig wrth aros i fynd i mewn i amlosgfa neu addoldy.

Wedi hynny, dylid dangos i’r rheini sy'n bresennol ble y mae eu seddau yn unol â'r trefniadau a wnaed ymlaen llaw sy'n sicrhau y gall pawb gadw pellter o 2 fetr.

Dylid cynghori'r rheini sy'n mynd i’r angladd i beidio â chyffwrdd, cusanu neu ddod i gysylltiad â'r arch. Mae hyn yn cynnwys cludwyr a all fynd gyda'r arch ar bellteroedd priodol ond ni ddylent gario'r arch ar eu hysgwyddau. Yn hytrach, dylai’r arch gael ei symud gan ddefnyddio elorau ag olwynion a'i chodi yn ôl yr angen gan y trefnwr angladdau.

Dylid rhoi prosesau ar waith i ganiatáu digon o amser i lanhau a diheintio’r man lle y cynhelir y gwasanaeth, a hynny cyn ac ar ôl pob gwasanaeth, gan roi sylw i wrthrychau ac arwynebau y mae pobl yn eu cyffwrdd yn aml, a chan ddefnyddio nwyddau glanhau arferol. Dylid sicrhau hefyd fod cyfleusterau ar gael i bobl olchi eu dwylo, a bod arwyddion clir i ddangos ble y mae’r cyfleusterau hynny. Dylid symud llyfrau emynau i ffwrdd gan ddefnyddio pamffledi trefn gwasanaeth pwrpasol at bob diben yn lle hynny.

Dylid trefnu casgliadau ar-lein yn hytrach nag yn yr amlosgfa neu'r addoldy.

Mae hefyd yn bwysig cyfyngu ar y graddau y mae pobl o wahanol aelwydydd yn ymgynnull ar ôl angladd. Gall hynny fod y tu allan i amlosgfa neu addoldy, neu wrth ymyl y bedd. Dylid rhoi trefniadau yn eu lle i sicrhau bod y rheini sy'n mynd yn gallu talu teyrnged i'r ymadawedig gydag urddas, a chyfarch teulu a ffrindiau fel y bo'n briodol, gan sicrhau bod pellter corfforol yn cael ei gynnal.

Canu, llafarganu a defnyddio offerynnau cerddorol

Rydym yn cydnabod pwysigrwydd cerddoriaeth, canu a llafarganu wrth addoli ac mewn seremonïau gwahanol grefyddau a chredoau. Fodd bynnag, mae risgiau sylweddol yn gysylltiedig â chwarae offerynnau chwyth a chanu a llafarganu. Mae’r risgiau’n gysylltiedig â lledaenu defnynnau neu aerosol sy’n cynyddu ochr yn ochr â’r sain. Oherwydd hyn, dylid osgoi gweithgareddau fel canu cynulleidfaol, llafarganu neu weiddi o dan do, yn enwedig os oes gan y bobl sy’n bresennol COVID-19.

Mae’n bosibl i grŵp neu grwpiau o gerddorion neu gantorion gymryd rhan mewn gwasanaeth angladd, ond rhaid sefydlu asesiad risg penodol a chamau lliniaru i sicrhau amgylchedd diogel o ran COVID-19. Felly ni ddylai unigolyn ddod i’r angladd os oes ganddo symptomau COVID-19 (peswch cyson newydd, tymheredd uchel neu golli neu sylwi ar newid yn ei ymdeimlad o flas neu arogl), neu wedi cael cyfarwyddyd gan y Gwasanaeth Profi Olrhain Diogelu i hunanynysu oherwydd ei fod wedi cael prawf COVID-19 positif neu oherwydd ei fod wedi dod i gysylltiad agos gyda rhywun sydd wedi cael prawf COVID-19 positif. Dylid cyfyngu ar ganu neu chwarae mewn grwpiau yn unol â chapasiti’r lleoliad o ganlyniad i’r gofynion i gadw pellter cymdeithasol.

Ni ddylid canu offerynnau chwyth o dan do. Dylid seilio’r penderfyniad ynghylch a ddylid canu organ sy’n galw am chwythu aer drwy fecanwaith ai peidio ar asesiad risg a dylid cydymffurfio â chanllawiau cadw pellter corfforol, hylendid dwylo a glanhau.

Fe’ch cynghorir i ddefnyddio offerynnau eraill fel piano, offerynnau electronig neu recordiadau.

Os bydd canu neu gerddoriaeth, dylid rhoi neges glir na ddylai unrhyw un ond y grŵp o gerddorion neu gantorion ymuno.

Dylai asesiadau risg penodol ar gyfer grwpiau a drefnwyd sy’n canu neu’n chwarae offerynnau ystyried:

  • Pellter corfforol rhwng unigolion
  • Pellter corfforol rhwng grwpiau
  • Pellter corfforol rhwng y perfformwyr a’r gynulleidfa
  • Maint a chynllun y lleoliad
  • Unrhyw awyru sydd ar gael i atal aerosol rhag cronni.
  • Defnyddio sgriniau neu rwystrau eraill rhwng unigolion a grwpiau
  • Lleoli cantorion ac offerynwyr gefn wrth gefn neu ochr yn ochr a lleihau perfformiadau wyneb yn wyneb.
  • Perfformio yn yr awyr agored
  • Dylid cyfeirio at y canllawiau ar gelfyddydau perfformio, sy’n ymdrin â pherfformiad diogel cantorion, cerddorion a pherfformwyr eraill.

Ni ddylid caniatáu canu cynulleidfaol o dan do. Os yw’n briodol, caiff addolwyr ddarllen emynau, caneuon, gweddïau neu destunau eraill mewn llais tawel.  Dylai unrhyw ymateb ar lafar hefyd fod yn dawel. 

Caniateir canu a chwarae cerddoriaeth mewn gwasanaeth awyr agored, ond fel gweithgaredd a drefnwyd mae’n amodol ar asesiad risg a rhaid i’r trefnydd gymryd camau rhesymol i leihau’r risg o ledaenu coronafeirws. Dylai cynulliadau o’r fath sicrhau pellter corfforol rhwng aelwydydd a chadw sain yn isel os yw’n bosibl.

Caniateir canu clychau, neu weithgaredd gyffelyb. Fodd bynnag, dylai pobl sy’n mynd i’r angladd i ganu clychau gael eu cynnwys yn y broses asesu risg a’r protocolau cysylltiedig ar gyfer mynychu’r digwyddiad. Dylid gwneud darpariaethau penodol pan fo amgylchiadau yn caniatáu, fel mynedfeydd ar wahân, a mesurau cadw pellter corfforol rhwng y rheini sy’n canu clychau a rhyngddynt hwy a’r rhai eraill sy’n bresennol bob amser, yn ogystal â hylendid dwylo wrth ganu clychau.

Darlledu, cydymdeimlo ar lein a choffáu ar ddyddiad diweddarach

Gall y cyfyngiadau a osodir ar angladdau fod yn annifyr i'r rheini sy'n agos at yr ymadawedig ar adeg drist ac anodd iawn. Mae mynd i angladdau, mewn niferoedd mawr yn aml, yn rhan bwysig o ddiwylliant Cymru. Mae'r rheini sydd agosaf at yr ymadawedig yn cymryd cysur gan ffrindiau a theulu yn mynd i angladd eu hanwyliad. Ni fydd hyn yn bosibl yn ystod argyfwng iechyd y cyhoedd, ond gellir cael cysur mewn ffyrdd eraill.

Mae’n bosibl i angladdau gael eu darlledu ar-lein (os oes angen cael technegydd neu rywun i reoli’r ffilmio ar gyfer darlledu, dylai’r nifer gael ei gadw i’r isafswm posibl a dylid eu hystyried wrth gyfrifo faint o bobl all fynd i’r angladd), a dylai'r rheini sy'n dymuno gwneud hynny gael eu helpu i wneud hynny. Yn yr un modd, dylid annog y rheini sy'n trefnu angladd i agor llyfrau cydymdeimlo a chasgliadau ar-lein, neu i hwyluso talu teyrngedau drwy gyfathrebu electronig neu ar y cyfryngau cymdeithasol. Fel arall, neu yn ogystal, gellid eu hannog hefyd i drefnu gwasanaeth coffa neu ddathliad o fywyd ar gyfer yr ymadawedig ar ôl i’r argyfwng iechyd y cyhoedd ddod i ben.

Dathlu bywyd yr ymadawedig neu ‘wylnosau’

Atodiad

Canllawiau i aelodau’r cyhoedd ar effaith cyfyngiadau coronafeirws ar angladdau  

Gall angladdau fod yn brofiad gofidus, ac mae effaith coronafeirws yn ei gwneud yn anoddach fyth i wneud trefniadau ymarferol. Mae'r canllawiau hyn wedi'u paratoi i helpu pobl yn ystod y cyfnod hynod anodd hwn.

Mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi cyfyngiadau ar waith i reoli lledaeniad y coronafeirws yng Nghymru ac i ddiogelu iechyd pobl. Mae hyn yn cynnwys cyfyngiadau dros dro ar gynulliadau gan bobl yng Nghymru. 

Mae'r rhain yn cael effaith ar y ffordd y caiff angladdau eu trefnu ond maent yn galluogi angladdau i barhau i gael eu cynnal gan ein bod yn cydnabod ei bod yn bwysig i bobl gael ffarwelio ag anwyliaid. Mae trefnwyr angladdau wedi cael cyngor penodol ar sut i drefnu angladdau yn ystod y pandemig. Byddant yn gallu eich tywys drwy'r broses a'ch helpu i wneud trefniadau, gan sicrhau eich bod yn cael y cyngor a'r cymorth y mae eu hangen arnoch.   

Bydd yr wybodaeth ganlynol yn eich helpu i ddeall rhai o'r prif gyfyngiadau sydd wedi’u gosod:

Cewch fynd i angladd:

  • os chi yw’r person sy’n trefnu’r angladd,
  • os ydych wedi cael gwahoddiad i’r angladd gan y person sy’n gyfrifol am drefnu’r angladd
  • os ydych yn ofalwr person sy’n mynd i’r angladd (naill ai am mai ef sy’n trefnu’r angladd neu am ei fod wedi cael gwahoddiad).

Dylai pawb sy’n mynd i angladd – boed mewn amlosgfa, addoldy neu fynwent – gymryd pob mesur rhesymol i gadw 2 fetr i ffwrdd oddi wrth rywun nad yw’n byw gydag ef neu nad yw'n gofalu amdano. Bydd hyn yn helpu i leihau lledaeniad y coronafeirws. Bydd y rheini sy’n gyfrifol am gynnal yr amlosgfa, yr addoldy neu’r fynwent yn gwneud trefniadau i sicrhau y cedwir y pellter hwn rhwng pobl ac y cymerir unrhyw ragofal rhesymol arall y teimlant sy’n angenrheidiol i leihau’r risg y bydd pobl yn dal y coronafeirws.

Bydd hyn yn golygu bod cyfyngiadau ar uchafswm nifer y bobl a fydd yn gallu mynd yn gorfforol i’r angladd, gan ddibynnu ar faint y lleoliad a’r gallu i gydymffurfio â’r gofynion i gadw pellter corfforol. Byddwch yn cael gwybodaeth glir am hyn cyn i’r angladd gael ei gynnal. Er mwyn diogelu rhag lledaeniad y coronafeirws, rhaid trefnu angladdau drwy wahoddiad yn unig.

Mae colli unrhyw un sy’n agos atoch yn beth anodd a thrist iawn. Ond ar yr adeg hon, gofynnwn ichi beidio â mynd i unrhyw angladd ac eithrio angladdau eich teulu a’ch ffrindiau agosaf, a dim ond os ydych wedi cael gwahoddiad gan y person sy’n gyfrifol am drefnu’r angladd.

Os oes gennych symptomau’r coronafeirws – tymheredd uchel, peswch parhaus, newydd, neu os ydych wedi colli’ch synnwyr blasu neu arogli – ni ddylech fynd i angladd, ond dylech hunanynysu a gwneud cais am brawf. Os ydych yn hunanynysu oherwydd bod achos posibl o’r coronafeirws ar eich aelwyd, neu am fod tîm Profi Olrhain Diogelu GIG Cymru wedi eich cynghori i wneud hynny, ni ddylech fynd i angladd, oni bai bod yr ymadawedig yn aelod o’ch teulu neu’n ffrind agos.

Os mai chi sy’n gyfrifol am drefnu’r angladd, a/neu yn aelod agos o’r teulu i’r ymadawedig, a’ch bod chi’n hunanynysu, rydym yn argymell yn gryf eich bod yn mynychu’r angladd o bell. Ond os ydych yn dewis mynd i’r angladd, ar ôl ystyried y risg yn ofalus, mae’n hanfodol eich bod chi’n rhoi gwybod i eraill cyn y gwasanaeth oherwydd y risg uchel iddyn nhw, yn enwedig y bobl hynny sy’n eithriadol o agored i niwed.

Dylech hefyd roi gwybod i’r trefnydd angladdau a rheolwr y lleoliad ymlaen llaw eich bod yn hunanynysu gan y bydd angen rhoi trefniadau diogelu ychwanegol ar waith i hwyluso eich presenoldeb yn yr angladd.

Gall galarwyr sy’n dod i Gymru sydd wedi teithio i Gymru o wledydd nad ydynt wedi cael eu heithrio o’r gofyniad i hunanynysu adael y lle y maent yn hunanynysu mewn amgylchiadau cyfyngedig, gan gynnwys ar sail dosturiol. Mae hyn yn cynnwys mynd i angladd ond mae disgwyl iddynt hunanynysu ar gyfer gweddill y cyfnod penodedig o 14 o ddiwrnodau onid oes eithriad arall sy’n gymwys. 

Ni chaiff unrhyw un sy'n byw mewn ardal haen 3 yn Lloegr, mewn ardal lefel 3 neu 4 yn yr Alban, nac yng Ngogledd Iwerddon (y cyfeirir atynt isod fel "ardaloedd dan gyfyngiadau"), ddod i mewn i Gymru nac aros yma oni bai bod ganddynt esgus rhesymol dros wneud hynny. Fodd bynnag, os ydych yn byw mewn ardal dan gyfyngiadau cewch ddod i Gymru ar gyfer angladd os:

  • chi sy’n trefnu’r angladd
  • rydych wedi cael gwahoddiad i’r angladd gan y person sy’n gyfrifol am ei drefnu
  • rydych yn gofalu am berson sy’n mynd i’r angladd (oherwydd mai nhw sy’n ei drefnu neu oherwydd eu bod wedi cael gwahoddiad)

Gall angladdau gael eu darlledu ar-lein a’u ffrydio’n fyw fel y gall pobl nad ydynt yn gallu bod yn bresennol yn gorfforol fynychu’r angladd o bell. Yn ogystal, gellir agor llyfrau cydymdeimlad ar-lein a thalu teyrngedau eraill drwy gyfathrebu electronig neu’r cyfryngau cymdeithasol.

Efallai y bydd teulu a ffrindiau yn dymuno ystyried hefyd gynnal gwasanaeth coffa neu ddathliad o fywyd pan fydd pandemig y coronafeirws wedi dod i ben.

Mae’n bwysig peidio â gohirio angladd eich anwyliad. Rydym yn deall pa mor anodd y bydd hyn i’w teuluoedd a’u ffrindiau, ond bydd y canllawiau hyn ar waith hyd y gellir rhagweld er diogelwch y cyhoedd ac er mwyn sicrhau y gall trefnwyr angladdau, amlosgfeydd a chladdfeydd barhau i gynnig gwasanaeth sydd mor normal â phosibl.

Lawrlwytho'r dudalen hon fel PDF. . Maint Ffeil 152 KB.

Maint Ffeil 152 KB. Efallai na fydd y ffeil hon yn gyfan gwbl hygyrch.