Neidio i'r prif gynnwy

Rheolau a fydd yn berthnasol i fod mewn aelwydydd estynedig a chyngor ar sut i ffurfio un.

Cyhoeddwyd gyntaf:
3 Gorffennaf 2020
Diweddarwyd ddiwethaf:

Canllawiau cenedlaethol yw’r rhain sy’n berthnasol i Gymru gyfan. 

Ystyriwch a oes cyfyngiadau lleol yn eu lle wrth ddarllen a rhoi’r canllawiau hyn ar waith.

Cyflwyniad

Y rheol gyffredinol yw mai dim ond gyda phobl sy’n rhan o grŵp eich aelwyd estynedig (swigen) y gallwch chi gwrdd yn gymdeithasol o dan do. O 14 Medi, rhaid cyfyngu ar nifer y bobl yn eich aelwyd estynedig y byddwch yn cwrdd â nhw o dan do i chwech o bobl ar unrhyw un adeg (heb gynnwys unrhyw blant sy'n iau nag 11 oed). Mae hyn yn berthnasol mewn mannau fel tafarndai a bwytai yn ogystal ag yng nghartrefi pobl.

Yn y canllawiau hyn, ystyrir fod y cymal "(heb gynnwys unrhyw blant o dan 11 oed)" yn golygu nad yw plant o dan 11 oed wedi’u cynnwys yn y chwech cyn belled â’u bod yn rhan o’r un aelwyd estynedig.

Crëwyd aelwydydd estynedig (a elwir hefyd yn swigod) i alluogi ffrindiau a theuluoedd i ddod ynghyd, a chynorthwyo gyda threfniadau gofal, yn arbennig  gofal plant anffurfiol wrth i fwy o fusnesau agor a threfniadau gofalu eraill hefyd.

Ers 22 Awst, mae pobl sy’n byw yng Nghymru wedi gallu creu aelwyd estynedig benodol gydag hyd at dair aelwyd arall.

Mae’r canllawiau hyn yn helpu i esbonio’r hyn a olygir gan y termau aelwyd ac aelwyd estynedig, y rheolau allweddol sy’n berthnasol i aelwyd estynedig, a chyngor ynglŷn â sut i ffurfio un.

Aelwydydd ac aelwydydd estynedig

Ystyr aelwyd yw grŵp o bobl sy’n byw yn yr un cartref. Gall aelwyd fod yn un person sy’n byw ar ei ben ei hun, yn griw sy’n rhannu fflat, neu’n deulu sy’n byw yn yr un cartref. Yr hyn sy’n bwysig yw mai’r un bobl a’r un cartref ydyw bob amser.

Ers 22 Awst 2020, caniatawyd ichi greu aelwyd estynedig benodol gydag hyd at dair aelwyd arall.

Golyga hyn bod yr holl bobl yn yr holl aelwydydd yn dod yn aelodau o un aelwyd unigol, ac yn mwynhau’r un rhyddid cyfreithlon ag sydd gan un aelwyd – maent yn cael cwrdd dan do (mewn grwpiau o hyd at chwech o bobl ar unrhyw un adeg, heb gynnwys plant sy’n iau nag 11 oed) a chael cyswllt corfforol. Gallant hefyd aros yn nhai ei gilydd.

Lluniwyd y cysyniad o aelwyd estynedig – sy’n cael ei adnabod hefyd fel swigen - yn benodol i alluogi pobl i ofalu am eu hanwyliaid os ydynt wedi bod ar wahân neu os ydynt ond wedi treulio amser cyfyngedig iawn gyda’i gilydd.

Manteision bod yn rhan o aelwyd estynedig

Mewn ffordd, bydd y bobl y byddwch yn dewis ymuno â nhw yn dod yn rhan o’ch aelwyd chi, ac yn unol â’r gyfraith fe gewch chi drin unrhyw aelod o’ch aelwyd estynedig fel pe baech yn byw gyda nhw.

Mae hyn yn golygu y cewch wneud y canlynol:

  • treulio amser o dan do gyda nhw mewn grwpiau o hyd at 6 o bobl ar unrhyw un adeg (heb gynnwys plant sy’n iau nag 11 oed)
  • dod i gysylltiad corfforol â nhw – does dim angen cadw pellter cymdeithasol rhyngoch chi a’r bobl yn eich aelwyd estynedig
  • cyffwrdd â phethau y maen nhw wedi eu cyffwrdd, ac fel aral
  • aros yng nghartrefi eich gilydd dros nos
  • mynd i lefydd a gwneud pethau gyda’ch gilydd, fel siopa, gyrru mewn car neu gymryd rhan mewn chwaraeon, heb fod angen cadw pellter cymdeithasol oddi wrth eich gilydd. Gallwch hefyd fynd ar wyliau gyda’ch gilydd a mynd i gaffis, bwytai a thafarndai gyda’ch gilydd fel un uned eto mewn grwpiau o hyd at 6 o bobl ar unrhyw un adeg (heb gynnwys plant sy’n iau nag 11 oed)
  • rhoi gofal a chymorth iddynt neu dderbyn gofal a chymorth ganddynt, os nad yw hyn yn digwydd eisoes
  • rhoi seibiant i ofalwyr di-dâl o’u cyfrifoldebau gofalu (er enghraifft, gwarchod eu plant iddyn nhw gael seibiant)

Ond rydym yn eich cynghori i fod yn arbennig o ofalus gyda phobl sydd â risg uwch yn sgil y coronafeirws ac, yn fwyaf oll gyda phobl sy’n eithriadol o agored i niwed.

Un o brif fanteision caniatáu aelwydydd estynedig yw helpu i roi gofal plant anffurfiol i rieni sy’n gweithio wrth i ragor o fusnesau agor eu drysau a dychwelyd i drefniadau gwaith ffurfiol. Gallai’r trefniadau hefyd roi cymorth ychwanegol i ofalwyr di-dâl a rhoi’r hyder i bobl hŷn gwrdd yn ddiogel gyda ffrindiau a theulu o aelwyd arall.

Rheolau ar gyfer aelwydydd estynedig

Oherwydd bod maint aelwydydd yn amrywio, does dim cyfyngiad ar y nifer o bobl sy’n cael bod yn rhan o aelwyd estynedig ond dim ond hyd at bedair aelwyd fydd yn cael uno i’w chreu, a dim ond chwech o bobl (heb gynnwys plant sy'n iau nag 11 oed) o fewn yr aelwyd estynedig all gwrdd ar unrhyw un adeg (yn unol â’r rheolau isod).

Bydd holl breswylwyr y ddwy aelwyd yn rhan o’r aelwyd estynedig, dim ots sawl person sy’n byw ym mhob aelwyd.

Dyma’r rheolau allweddol o ran pwy sy’n perthyn i aelwyd estynedig:

  • Ni chaiff unrhyw berson fod yn rhan o fwy nag un aelwyd estynedig, ac eithrio plant sy’n byw mewn dau gartref (er enghraifft, oherwydd bod eu rhieni wedi gwahanu a bod cytundeb gwarchodaeth ar y cyd)
  • Mae’n rhaid i bob unigolyn mewn un cartref fod yn rhan o’r un aelwyd estynedig 
  • Mae’n rhaid i bob un o’r oedolion sy’n byw yn y ddwy aelwyd gytuno i ymuno â’r un aelwyd estynedig
  • Pan fyddwch wedi cytuno ac wedi ymuno ag aelwyd estynedig, ni all unrhyw un adael yr aelwyd estynedig i ffurfio un newydd

Gall aelwydydd estynedig fod yn rhai trawsffiniol – er enghraifft, gall aelwyd yng Nghymru uno ag aelwyd yn Lloegr – ond bydd rhaid i’r trefniadau gydymffurfio â’r rheolau yn y ddwy wlad.

Mae tai amlfeddiannaeth (HMO) yn cynnwys gwahanol aelwydydd sydd â’u cytundebau tenantiaeth eu hunain, ond yn rhannu cyfleusterau fel ystafelloedd ymolchi, ystafelloedd byw neu geginau. Caiff pob aelwyd mewn tŷ amlfeddiannaeth greu aelwyd estynedig gydag aelwyd arall, ond oherwydd bod risg uwch y gallai coronafeirws ledaenu drwy’r tŷ, dylai’r aelwydydd hyn fod yn ymwybodol bod risg uwch i eraill yn sgil hyn a dylent feddwl yn ofalus cyn ffurfio aelwyd estynedig gyda phobl nad ydynt yn byw yn eu tŷ.

Lle y mae cyfrifoldeb rhieni yn cael ei rannu, mae’r trefniadau presennol yn gallu parhau a gall y plentyn symud rhwng y ddau riant, ac felly rhwng aelwydydd y ddau riant. Ni ddylai cyflwyno aelwydydd estynedig effeithio ar hyn, a dylid ystyried y plentyn i fod yn rhan o’r aelwyd  neu aelwyd estynedig y riant y mae’r plentyn yn ei gwmni ar unrhyw adeg benodol. Mewn geiriau eraill, os yw’r naill rhiant neu’r ddau riant yn rhan o aelwyd estynedig gydag aelwyd nad yw’n cynnwys y rhiant arall, dylai’r plentyn barhau i symud yn rhydd rhwng y ddau riant, a bod yn rhan o’r ddwy aelwyd estynedig (hy nid oes rhaid i’r plentyn gadw pellter cymdweithasol o fewn yr aelwyd estynedig, pa bynnag riant y mae’r plentyn gydag ef).

Mae’r rheolau hyn yn ofynion cyfreithiol, a thrwy ymuno ag aelwyd estynedig nad yw’n cydymffurfio â’r rheolau hyn, neu drwy ymddwyn fel pe baech yn rhan o aelwyd estynedig er nad ydych yn rhan ohono, rydych mewn perygl o gyflawni trosedd. 

Yn ogystal, ac er nad yw hyn yn rhan o’r gyfraith, rydym yn gofyn i’r aelwyd estynedig gyfan hunanynysu os yw un aelod o’r aelwyd estynedig yn datblygu symptomau o’r coronafeirws, ac nid y rhai hynny sy’n byw yn yr un cartref yn unig. Mae canllawiau ar gael ynglŷn â hunanynysu a sut i wneud cais am brawf coronafeirws.

Mae hefyd yn ddefnyddiol i bobl gadw cofnod o bwy sy’n rhan o’u haelwyd estynedig a’u manylion cyswllt fel y gall swyddogion olrhain cysylltiadau gysylltu â nhw yn gyflym os bydd angen gwneud hynny.

Cynulliadau o bobl o fewn aelwydydd estynedig

Dyma’r rheolau allweddol o ran pwy all gwrdd neu ymgynnull mewn aelwyd estynedig:

  • Ni chaiff mwy na chwech o bobl 11 oed neu’n hŷn fod yn rhan o gynulliad o dan do ar unrhyw un adeg
  • Nid oes cyfyngiad ar y nifer o blant o dan 11 oed all fod yn rhan o gynulliad

Aelwydydd mwy

Pan fydd aelwyd (unigol) yn cynnwys mwy na chwech o bobl 11 oed neu’n hŷn yn byw gyda’i gilydd, nid oes unrhyw gyfyngiadau ar aelodau’r aelwyd honno i fod gyda’i gilydd.

Yn amlwg, mae’n rhaid i bob aelod o’r aelwyd allu bod gartref gyda’i gilydd ac nid oes unrhyw fudd i iechyd y cyhoedd i atal aelodau o’r aelwyd honno i fynd allan i fannau gyda’i gilydd. Felly, gallai aelwyd (sengl) fwy fynd i fwyty, caffi, bar neu dafarn gyda’i gilydd fel grŵp.

Fodd bynnag, os yw rhai aelodau o’r aelwyd honno yn dymuno cwrdd â phobl eraill yn eu haelwyd estynedig, ni ddylai unrhyw gynulliad gynnwys mwy na chwech o bobl 11 oed neu’n hŷn ar unrhyw un amser.

Er enghraifft, petai teulu o chwech o bobl i gyd yn 11 oed neu’n hŷn yn rhan o drefniant aelwyd estynedig gyda chymydog sy’n byw ar ei ben ei hun ac eisiau mynd allan am bryd o fwyd gyda’r cymydog dim ond uchafswm o bump o bobl o’r teulu hwnnw allai fynd.

Gofalwyr

Nid yw gofalwyr – pa un ai ydynt yn weithwyr gofal neu yn ofalwyr di-dâl – yn rhan o’ch aelwyd estynedig ac nid ydynt yn cyfri tuag at yr uchafswm o chwech o bobl dros 11 oed mewn grŵp. Fodd bynnag, gallant barhau i gynnig y cymorth sy’n angenrheidiol ichi a mynd gyda chi i unrhyw le os ydych angen eu cefnogaeth.

Dewis pwy i greu aelwyd estynedig â nhw

Mae dewis pwy i greu aelwyd(ydd) estynedig â nhw yn benderfyniad pwysig, ac fe wyddom y gall fod yn benderfyniad anodd i lawer o bobl.

Er enghraifft, efallai y bydd rhaid i rieni y mae eu plant yn oedolion, ac yn byw mewn cartref arall, benderfynu aelwyd pa blentyn y maen nhw am ymuno â hi, ac yn yr un modd, efallai na fydd aelodau eraill o’r teulu, fel neiniau a theidiau, yn gallu ymuno â’r aelwyd estynedig. Ond rydym yn gobeithio y bydd caniatáu i hyd at bedair aelwyd uno â’i gilydd o 22 Awst yn gwneud pethau’n haws.

Mewn rhai achosion, efallai y byddwch yn canfod bod aelwyd yr ydych eisiau ymuno â hi eisoes wedi cytuno i greu aelwyd estynedig gydag aelwyd arall.

Does dim ffordd gywir nac anghywir o benderfynu gyda phwy y dylech greu aelwyd estynedig. Ond mewn gwledydd eraill sydd wedi defnyddio’r dull hwn, mae astudiaethau wedi dangos ei bod wedi bod o gymorth i bobl ofyn iddyn nhw eu hunain pwy sydd angen y cymorth fwyaf, yn hytrach na phenderfynu cwmni pwy y maent wedi’i golli fwyaf.

Mae gan bawb hawl i fod yn rhan o aelwyd estynedig, gan gynnwys pobl sydd wedi bod yn gwarchod eu hunain oherwydd eu bod mewn perygl o ddioddef salwch difrifol os ydynt yn cael eu heintio â coronafeirws. Yn wir, bydd pobl sydd wedi bod yn gwarchod eu hunain mewn perygl o fod yn unig neu efallai bod ganddynt anghenion eraill.

Ar y llaw arall, er bod y risg o ddal coronafeirws yn isel i’r rhan fwyaf bobl os ydynt yn cadw at yr holl ganllawiau perthnasol i ddiogelu eu hunain, nid yw’r feirws wedi diflannu ac mae’r risg yn anochel yn cynyddu rywfaint pan fydd pobl yn ymuno ag aelwyd estynedig. Yn arbennig, os byddwch yn creu aelwyd estynedig â rhywun sy’n dod i gysylltiad agos gydag eraill yn eu gwaith, neu gyda phlant sy’n mynd i ysgol neu feithrinfa, bydd hyn yn codi lefel y risg i’r aelwyd estynedig.

Mae’n rhaid i ysgolion, meithrinfeydd a chyflogwyr gymryd pob cam rhesymol i leihau’r risg o drosglwyddo’r haint. Ond yn y pen draw, penderfyniad y bobl sy’n rhan o’r aelwyd estynedig ydyw.

Mae’n bwysig cofio y cewch barhau i weld y bobl nad ydynt yn byw yn eich aelwyd estynedig, ond bod yr amgylchiadau ar gyfer gwneud hynny yn fwy cyfyngedig – gweler y canllawiau ar wahân ar weld pobl y tu allan i’ch aelwyd estynedig.

Rhannu’r dudalen hon